Þegar jarðfræðikort ÍSOR af Reykjanesskaga, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, er skoðað er áhugavert að sjá helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi.
Mosagróið hraunsvæði.
Hraununum eru gefin nafngiftirnar s.s. kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv, stó og hrú. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.
Þessi Ratleikur Hafnarfjarðar er sá 30. í röðinni. HÉR má sjá sögu ratleiksins frá upphafi. Guðni Gíslason og Kristjana Þórdís Ásgeirsdóttir, eiginkona hans, eiga miklar þakkir skildar fyrir dugnað og þrautseigju við viðhald ratleiksins síðustu tvo áratugina.
01. Hafnarfjarðarhraun
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Fyrir um 8000 árum varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sunnan Garðabæjar og þaðan runnu í því gosi hraunin sem mynda landsvæðin norðan og norðvestan eldstöðvarinnar er nú umlykja bæði hluta Garðabæjar og Hafnarfjarðar. Í heild sinni nefnast hraunin Búrfellshraun, en eins og þekkt er bera ýmsir hlutar þess sérstök nöfn, svo sem Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Lækjarbotnahraun, Urriðakotshraun, Svínahraun, Flatahraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun vestast.
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur rannsakaði Búrfellshraun (1954) og lét aldursgreina sýnishorn tekið við Bala með geislakoli (1973), en síðan hafa ýmsir fjallað um það, nú síðast Árni Hjartarson 2009. Hann segir fjóra hraunstrauma hafa runnið í gosinu í eftirfarandi aldursröð: Fyrst rann taumur niður í Straumsvík – hann er nú grafinn undir yngri hraunum (Kapelluhraun) utan smáskækill sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Næst rann taumurinn sem merktur er Gráhelluhraun til sjávar í Hafnarfirði. Þá þriðji taumur til sjávar milli Álftaness og Arnarness (Urriðakotshraun, Vífilsstaðahraun, Gálgahraun). Og loks hinn fjórði, smáskækill til suðurs frá Búrfelli og myndaði svonefnda Kringlóttugjá.
02. Kapellan
Kapellan.
Kapellutóft er rúst af litlu húsi við neðri brún Kapelluhrauns nálægt Straumsvík. Rústin er í landi Þorbjarnarstaða sem er eyðibýli sem stóð ofan við Straum. Tóftin er talin vera af kapellu frá kaþólskri tíð, eftir að hraunið rann á 12. öld.
Örnefnið Kapelluhraun er ekki gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samband við siðbreytinguna á 16. öld. Eldri nöfn á hrauninu eru Nýjahraun og Bruninn að neðanverðu.
Kapellan – Alfaraleiðin v.m.
Árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hafði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40×2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar
Kapellan – leifar Alfaraleiðarinnar.
Gamla þjóðleiðin, Alfaraleiðin, millum Hafnarfjarðar og Suðurnesja lá frá Hvaleyri, framhjá kapellunni, enda staðsetning beinlínis valin vegna hennar, og áfram til suðurs að vörðu í hrauninu með stefnu að annarri slíkri á hraunkanti Brunans (Kapelluhrauns) autan Gerðis. Nú er þessi forna leið horfin á milli Leynis norðan Kapelluhrauns og Hrútagjárdyngjuhrauns austan Gerðis, en sést þó enn á litlum kafla í hraunhól þeim er kapellan stendur á, auk þess stök varða stendur enn á millum hennar og Gerðis ofanvert.
03. Hraunin – Kúadalur
Kúadalur.
Hraunin sunnan Brunans (Kapelluhrauns), milli Gerðis og Efri-hellra, eru tiltölulega slétt og vel gróin lyngi og birki, enda mun eldri og mosinn því á góðu undanhaldi. Kapelluhraunið (Bruninn), sem er bæði miklu mun hærra og úfnara, þakið hraungambra, rann árið 1151. Vestan við það eru nokkur hraun, þ.á.m. fimm nefnd Selhraun, öll eldri en 4000 ára. Líklegt má telja að örnefnin hafi fremur orðið til af seinni tíma notkuninni en upprunanum. Nyrst í Hrútargjárdyngjuhrauni eru Óttarsstaðir, Straumur og Þorbjarnarstaðir.
Kúarétt í Kúadal.
Geldingahraun eða Afstaphraunið eldra er eitt selhraunanna og ofar raða Selhraunin sér milli þess og Hrútargjárdyngjuhraunsins, sem er um 7200 ára.
Í Hraununum eru fjölmargar fornleifar, margar enn óskráðar.
Hér í Kúadal, skjólsællri hraunlægð, var hraundalurinn nýttur sem stöðull fyrir kýr frá Straumi, jafnvel þótt staðurinn sé í landi Óttarsstaða.
04. Lónakot
Lónakot – fjárhúshóll.
Kornelíus Jónsson (1915) úrsmiður og gullsmiður í Reykjavík byggði fjárhús fyrir ofan Lónakot um 1960 þegar hann keypti hluta Lónakots jarðarinnar af Sæmundi Þórðarsyni kaupmanni. Sæmundur keypt jörðina 1939 af Guðlaugi Engilbert Sveinssyni (1883-1955). Guðlaugur sem ætíð var nefndur Laugi Lóna, flutti þá búferlum frá kotinu inn í Hafnarfjörð.
Guðlaugur tók við Lónakoti árið 1902, en þá hafði jörðin verið í eyði í tvö ár eftir að Hallgrímur Grímsson og seinni kona hans Rannveig Ólafsdóttir fluttu þaðan ásamt fjórum börnum sínum. Fimmta barnið höfðu þau misst úr skarlatsótt aldamótaárið 1900. Þeim var gert ókleift að búa í Lónakoti eftir að bæjarhúsin voru brennd í kjölfar farsóttarinnar sem kom upp á bænum.
Lónakot – fjárhúshóll.
Þegar Guðlaugur tók við jörðinni hófst hann handa með að byggja nýjan bæ á Bæjarhólnum. Hann bjó í Lónakoti ásamt sambýliskonu sinni Guðríði Jónsdóttur og þeim fæddist dóttirin Jónína Björg 1904. Þegar Guðlaugur og Guðríður fluttu frá Lónakoti á þriðja áratug 20. aldar eins og svo margir aðrir Hraunamenn, héldu þau áfram að nýta jörðina fyrir búfénað sinn. Þau bjuggu þá í litlu bakhúsi við Krosseyrarveg.
Merkið er í aflöngu hraunhveli sunnan fyrrum fjárhús Kornelíusar ofan Lónakots. Áhugavert er þó að ganga niður að gamla Lónakotsbænum og skoða minjarnar, sem þar eru neðan Lónanna.
05. Litli-Rauðamelur
Litli-Rauðamelur.
Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar fyrir Óttarsstaði er m.a. getið um Stóra- og Litla-Rauðamel. Þar segir: „Óttarsstaðir eru í Hraununum svonefndu og tilheyrðu áður Garðahreppi, en land jarðarinnar var lagt undir Hafnarfjörð, þegar álverksmiðjan kom. Skógargatan liggur áfram suður yfir Rauðamel litla og austan við Rauðamel stóra, en Suðurnesjavegurinn lá milli Rauðamelanna. Rauðimelur litli var lágur melhóll. Rauðimelur stóri var sunnar. Hann var feiknastór, og var varða á honum í gamla daga. Vestast á honum var rofabarð með hríslum. Nú eru melar þessir horfnir vegna flugvallargerðar og komin tjörn, þar sem sá syðri var.“
Litli-Rauðamelur.
Þrátt fyrir fullyrðingu þess efnis í framgrendri örnefnlýsingu að Litli-Rauðimelur sé horfin „lifir“ hann enn góðu „lífi“ skammt norðnorðaustan þess „Stóra“, sem nú er orðinn að risastóru grjótnámusvæði. Nú, þegar fyrirhugað er að stækka námusvæðið enn frekar vegna fyrirhugðrar stækkunar Straumsvíkurhafnar, er full ástæða til að fylgjast vel með framvindu ákvarðana á svæðinu – því reynslan sýnir að verktaka eiga það til að virða takmarkanir leyfa af vettugi þá og þegar þeim hentar. Sem dæmi þá voru þeir búnir að leggja nýjan veg í hrauninu sunnan og vestan gamla námusvæðins skv. ákvörðun byggingafulltrúa án þess að deiliskipulag fyrir það hafði áður verið samþykkt í bæjarstjórn.
06. Slunkaríki – Óttarsstaðafjárborg
Smalaskálaker – Slunkaríki.
Fjárborgir eru víða að finna á Reykjanesskaganum og víðar og vitna um gott verklag og hyggjuvit fyrrum forfeðra og -mæðra er hlóðu þær á sínum tíma.
Flestar borgirnar eru kenndar við bæi sem þær tilheyrðu en ein fjárborg er þó kennd við konu og nefnd Kristrúnarfjárborg. Þessi fjárborg stendur á nokkuð sléttum hraunhrygg skammt vestan við Smalaskálahæð í Hraunum sunnan við Straumsvík. Fjárborgin er allt eins nefnd Óttarstaðafjárborg, en Kristrúnarborg er það nafn sem staðkunnugir notast jafnan við.
Óttarsstaðaborg.
Konan sem fjárborgin er nefnd eftir hét Kristrún og var Sveinsdóttir en hún kom upphaflega sem vinnukona að Óttarstöðum frá Miðfelli í Þingvallasveit og varð húsmóðir á bænum. Gísli Sigurðsson lögregluþjónn í Hafnarfirði og örnefnasafnari sagði frá því í örnefnaskrá sinni að Kristrún hefði hlaðið borgina ásamt vinnumanni sínum.
Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll eða fyrrum rauðamelur í jarðfalli Hrútagjárdyngjuhrauns.
Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„. Rauðamalarhóllinn er merkilegt jarðfræðifyrirbrigði frá því áður en Hrútargjárdyngjuhraunið rann.
Smalaskálaker / Slunkaríki.
„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein Friðfinnsson. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Myndlistarmaðurinn tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið. Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.
Smálaskálaker – Slunkaríki 1980.
Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið stóð af sér flest veður um árabil. Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið.
Slunkaríki – minnisvarði um listaverk.
Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki.
Þrátt fyrir álag Hrútagjárdyngjuhrauns hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra-Rauðamel og Litla-Rauðamel skammt norðar. „Rauðamelarnir“ í Hraununum eru skýr vísbending um fyrrum jarðsögu og mótun vestanverðans Reykjanesskagans.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess fyrrum.
07. Vorréttin
Vorréttin.
Þegar gengið er eftir Gerðisstíg framhjá Neðri-Hellum, ágætum fjárskjólum með hleðslum fyrir, sést handan þeirra námasvæði þar sem Þorbjarnarstaða-Rauðamelur var áður fyrr. Nú er fátt sem minnir á Rauðamelshólana eins og þetta kennileiti dregur nafn sitt af.
Stígurinn liggur áfram til suðausturs framhjá Rauðamelsréttinni að Vorréttinni, öðru nafni, undir vesturjaðri Kapelluhrauns (Brunans). Í þröngum krika norðan þess stendur þessi fallega hlaðna rétt, hlaðin úr nálægu hraungrjóti.
Vorréttin.
Réttir sem þessi er dæmigerð „heimarétt“ með „almenningi“ og tveimur dilkum. Líklegt má telja að „Vorréttin“ sé forveri „Þorbjarnarstaðaréttarinnar“ við norðanvert túnhliðið að bænum. Vorréttir voru jafnan rúningsréttir nærliggjandi bæja. Önnur slík þar nálægt var fyrrum Rauðamelsréttin millum Þorbjarnarstaða-Rauðamels og Vorréttarinnar.
08. Þorbjarnarstaða-Rauðimelur
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Í Náttúrufræðingnum 1965 má lesa um „Forn eldvörp í Selhrauni“ eftir Jón Jónsson, jarðfræðing: „Ekki alllangt sunnan við Straum í Garðahreppi [nú Hafnarfirði] og skammt vestan við Kapelluhraun eru forn eldvörp. Þar hefur Vegagerð ríkisins tekið rauðamöl til ofaníburðar í vegi, og það er mest þeirri starfsemi að þakka, að hægt er nú að fullyrða að hér er um eldvörp að ræða.
Hraunklettur við Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Ekki er mér kunnugt um, hvernig þarna leit út áður en byrjað var að taka þar efni, en svo lítið ber á þeim hluta gíganna, sem enn er eftir óhreyfður, að líklegt má teljast, að þeim hefði alls ekki verið veitt eftirtekt, hefði þarna ekki verið grafið með stórvirkum tækjum.
Nú er þarna umrót mikið og ýmislegt fróðlegt að sjá. Gígir þeir, sem hér er um að ræða, eru á línu með stefnu NA—SV, eins og gígaraðir á Reykjanesi yfirleitt eru.
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Yngri hraun hylja nú þetta svæði nær alveg, og hafa þau fært hina fornu gígaröð að mestu í kaf. Þau hraun eru komin sunnan að af svæðinu milli Sveifluháls og Vesturháls.
Af því að yngri hraun hafa runnið yfir umhverfi gíganna, verður ekki með vissu sagt, hversu mikið hraun hefur frá þeim komið. Það er þó ljóst að eitthvað hraun hefur runnið í þessu gosi, og er það auðþekkt frá hraununum í kring.
Í Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Hraunið, sem runnið hefur umhverfis gígina og að nokkru leyti yfir þá, hefur ekki runnið fyrr en nokkru eftir, kannske löngu eftir að þeir gusu, því sums staðar má sjá að gjallið í þeim hefur verið farið að veðrast dálítið. Telja má víst, að þeir hafi verið orðnir mosagrónir, og á einstaka stað vottar fyrir jarðvegsmyndun. Víða í hólunum má greinilega sjá að hraunið hefur orðið fyrir snöggri kælingu, t.d. finnur maður á nokkrum stöðum þunnar basaltæðar í gjallinu og eru þær með svartri glerhúð. Einnig vottar fyrir hólstramyndun á stöku stað. Þetta vekur grun um, að hér hafi gosið í vatni, og við nánari athugun kemur í ljós að svo hefur verið.
09. Kapelluhraun
Kapelluhraun – Hrauntungustígur.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýjahraun en sá nyrsti Bruninn) er hraun á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151-1180 í svonefndum Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður að Kaldárbotnum.
10. Urriðavatn – Hrauntangi
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.
Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Urriðavatn – rétt á Réttartanga.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Á Stórakrókshól var landamerkjavarða, en hefur nú verið rifin. Þá er Sýlingarhella ranglega skráð í Fornleifaskráningu Hafnarjarðar.
11. Bláberjahryggur
Bláberjahryggur.
Bláberjahryggur er misgengisprunga sem liggur um Bleiksteinsháls milli Kaldárselsvegar (Vatnshlíðar) og Hamraness. Norðvestur barmurinn er hærri og misgengið er mest um 3-4 metrar. Jarðskorpan hefur rifnað í sundur áður en Búrfellshraun rann og sést misgengið greinilega norðaustan Gráhelluhrauns þar sem það markar skilin milli Flóðahjalla og Setbergshlíðar.
Bláberjahryggur.
Nú er Ásfjallsbyggðin austanverð að byggjast upp og því verður stutt þaðan að gróningunum og skjólinu fyrir norðan og norðvestanáttinni suðaustan hryggjarsins.
Áður fyrr var hæðarsvæðið millum Vatnshlíðar og Ásfjalls nánast melgróningar þar sem Bláberjahryggurinn var nánast eini grasgróningurinn, en eftir að byrjað var að sá þar lúpínu virðist þar vera að verða torsótt náttúruleg gróðurmyndun.
12. Gráhelluhraun
Gráhelluhraun.
Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í og ofan Hafnarfjarðar. Hraunin, fjórar lænur, runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.
Í Gráhelluhrauni.
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur plantað myndarlegum skógi í Gráhelluhrauni og er hann aðgengilegur bæði gangandi, hjólandi og ríðandi. Í hrauninu eru t.d. Gráhellufjárskjólið sem og nokkrir minnisvarðar um frumkvöðla Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.
Trjáplöntun í Gráhelluhrauni var eitt af fyrstu verkum félaga í Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar og er jafnfram dæmi um bjartsýni, áræðni og dugnað þess fólks er ákvað árið 1947 að vinna hraunið undir trjárækt.
13. Urriðakotsfjárhús syðra
Urrriðakotshraun – Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Í Landamerkjaskrá frá 1890 segir: „Urriðakot á hálfa Fjárhellra mót Vífilstöðum sem fyrrum hjetu Maríuhellrar framm í vörðuna sín megin á Norðurhellragjáarbarmi, og í stóra steininn á fremsta Tjarnholtinu með grasþúfu uppá, þaðan heimleiðis í vörðuna á miðri Þverhlíðinni þaðan í vörðuna á Flóðahjallatánni úr henni í Álp[t]artanga, þaðan í hellu sem er í miðjum hrauntanganum, kölluð Sýlingarhella úr henni í uppmjóan háan Klett með Klofavörðu uppá sín megin [við] Stóra Krók og í gamlar Fjárrjettargrjótgirðingar í moldarhrauni, og upp í áðurnefnda Urriðakots Fjárhellra.“
Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Urriðakot er innan hinna fornu merkja á landi Garðakirkju á Álftanesi. Í landi jarðarinnar eru fjölmargar minjar, einkum tengdar fjárhaldi. Má í því sambandi t.d. nefna Urriðakotsfjárhella, Urriðakotsfjárhúss í Urriðakotshrauni, Sauðaskjóls, Urriðakotsrétta yngri og eldri og Urriðakotsfjárhúss syðra, sem var þeirra syðst. Syðra Urriðakotsfjárhúsið hefur lengst af verið talið minnst virt af öðrum framangreindum. Hraunið, sem nefnt hefur verið frá Búrfelli, nefnist Urriðakotshraun, jafnvel Urriðahraun og Urriðavatnshraun.
14. Selgjá – Búrfellsgjá
Búrfellsgjá / Selgjá.
Búrfellsgjá og Selgjá urðu til í miklu eldgosi fyrir u.þ.b. átta þúsund árum í litlum eldgíg, sem nefnist Búrfell. Í eldgosinu flæddi hraun úr gígnum niður á láglendið og út í sjó til norðvesturs. Hraunin í miðbæ Hafnarfjarðar, í Garðabæ og Gálgahraun úti á Álftanesi eiga þannig öll uppruna sinn í Búrfelli og Búrfellsgjá.
Gönguferð í Búrfellsgjá er skemmtileg og þægileg ganga sem hentar vel fyrir alla fjölskylduna. Á göngu um Búrfellsgjá sjást margskonar hraunmyndanir, litlir hellisskútar, stórar sprungur og svokölluð misgengi, og svo auðvitað sjálf eldstöðin sem fæddi hraunið af sér.
Selgjá – varða.
Má segja að á svæðinu komist fólk í beint samband við innri öflin í skel jarðarinnar undir fótum okkar, sjálfa uppsprettu landsins sem eldvirknin á Íslandi er, sprungusveima og umtalsverð misgengi.
Selgjá er framhald Búrfellsgjár til norðvesturs. Á millum þeirra er misgengi þar sem augljóslega má sjá hvernig austurhlutinn hefur sigið á móti hækkandi vesturhlutanum. Í Selgjá eru leifar 11 selstöðva frá fyrrum Álftanesbændum; selshús, stekkir og skjól. Þær eru vel þess virði að skoða og gaumgæfa.
15. Kaldárhraun / Gjár
Kaldárhraun – Gjár.
Kaldárhraun er eitt síðasta dæmið um heillegt og óraskað helluhraun í landi Hafnarfjarðar og er fræðslu- og útivistargildi svæðisins metið hátt. Á svæðinu eru fornminjar sem tengjast selbúskap, m.a. gömul gata, Kaldárstígur.
Kaldárhraun og Gjárnar í Hafnarfirði voru friðlýst sem náttúruvætti árið 2009.
Gjár.
Markmið með friðlýsingu Kaldárhrauns og Gjánna er að vernda helluhraunsmyndun og fagrar klettamyndanir í vestari hrauntröð Lambgjár upprunninni frá hinni kunnu eldstöð Búrfelli.
Í hrauninu og Gjárnar, þ.e. Norðurgjá, Suðurgjá og Lambagjá, sem náttúruvætti. Kaldárhraun er ekki síst sérstakt fyrir þann mikla hæðarmismun á austurhluta þess annars vegar og vesturhlutanum hins vegar. Stafar það af misgengi, sem gengur í gegnum hraunið vestan Lambagjár og nær allt frá sunnanverður Borgarstandi til norðurs um Smyrlabúð og Hjallana í Heiðmörk.
Í Gjánum, sem var fyrrum hrauntjörn, er hár stakur bergstandur, nefndur Álfakirkja.
16. Stórabollahraun
Stóra-Bollahraun.
Stórabollahraun er talið vera um 2200 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, Stóribolli, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli (Konungsfelli) í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er nú að mestu undir Tvíbollahrauni, komið úr yngri gígum skammt sunnar í Skörðunum.
Stóribolli, upptök hraunsins, er stór og mikill gígur norðvestan í fellinu. Hraunrennslið var hvílíkt að það náði með rennsli sýnu, væntalega ómeðvitað, að stífla dalalægðir er síðar mynduðu Hvaleyrarvatn og Ástjörn.
Frá börmum Stórabolla er ágætt útsýni yfir undirlendið, allt til Hafnarfjarðar.
17. Tvíbollahraun
Tvíbollahraun.
Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraunum þess norðvestan við Markraka eru t.d. Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta landnámsfólks hófst í landinu og hellar þess þá þeir fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar, auk Dauðadalahellanna, s.s. Elgurinn undir Tvíbollum, Spenastofuhellir og Rósaloftshellir.
Jón Jónsson – jarfræðikort (samsett).
Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir voru að setjast að hér á landi. „Meginhraunflóðið rann til norðurs og norðvesturs, hraunelfan klofnaði um hæðina, Melkrakan, austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann síðan milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli. Hraunið liggur yfir Stórabollahrauni að hluta, en er miklu minna umleikis.
Dauðadalir – jarðfall.
Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum vomir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér takmarkað inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða öðru nafni Mið-Bollum.
Tvíbollar.
Tví-Bollarnir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð. Fyrir áhugasama er áhugavert að rölta upp Hlíðargötuna um Kerlingaskarð, millum Tvíbolla og Kerlingarhnúka eða bara ganga upp eftir gömlu Selvogsgötunni um Kristjánsdali og upp með austanveðu Konungsfelli.
18. Skúlatún
Skúlatún.
Skúlatún er óbrinnishólmi í Skúlatúnshraun, aflangur og vel gróinn. Þar telja sumir að byggð hafi verið fyrrum, en það verður að telja ósennilegt.
Þegar gengið er að Skúlatúni frá Bláfjallavegi, þangað er innan um tíu mínútna gangur, má sjá gróinn hrygg í fjarlægð. Þegar nær dregur má sjá þar óbrinnishólmann í Skúlatúnshrauni. Stígur liggur úr suðri að suðurhorni hólsins, en Skúlatún er stór gróin langhæð umlukin helluhrauni.
Skúlatún.
Sléttur stígurinn liggur með austurhlið hólsins og áfram áleiðis að Helgafelli. Annar eldri stígur liggur til norðvesturs frá hólnum. Hann er mjög þúfóttur og ómögulegt að greina hvort þarna hafa verið mannvirki fyrrum eða ekki.
19. Skúlatúnshraun
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraun (Stórabollahraun) sem rann fyrir um 2000 árum. Hraunið er að mestu helluhraun með fallegum hraunreipum og öðrum jarðfræðidjásnum.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar vötn og/eða sjór hafa legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun, sem liggur ofan á hinu fyrrnefnda.
Gervigígur.
Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög. Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.
Stórabollahraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi vel hefur þótt erfitt að greina þau að.
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar. Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.
20. Óbrinnishólahraun
Óbrinnishólahraun.
Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri ráðandi mosaþembu.
Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Kerin utan í Undirhlíðum, sem eru eldri en Óbrinnishólahraun, gætu hafa ruglað heildarmyndina.
Óbrinnishólar ofan Hafnarfjarðar.
Um 1340 ára aldursmunur ætti því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).
Gíga Óbrinnishólahrauns má sjá beggja vegna Bláfjallavegar.
21. Fjárskjól í Hellnahrauni
Hellnahraunsfjárskjól.
Undir Stórhöfða, skammt vestan við Stórhöfðastíg er heillegt fjárskjól í Selhrauninu. Fjárskjól þetta hefur enn ekki ratað inn í fornleifaskráningu Hafnarfjarðar, líkt og svo margt annað, einhverra hluta vegna. Það er í landi Hvaleyrar og hefur væntanlega tengst minjunum umhverfis Hvaleyrarsel, s.s. stekkjum o.fl., sem þar eru, bæði við Selhöfða og í Seldal. Líklegt má telja að skjól þetta hafi verið nýtt sem nátthagi, a.m.k. að hluta til.
Fjárskjólin eru 165 á Reykjanesskaganum, flest í hraununum ofan Hafnarfjarðar og ofan Vatnsleysustrandar. Um eru að ræða leifar fyrri búskaparhátta þegar fjárbúskapur var önnur af tveimur stoðum samfélagsins. Hin var útræðið.
Hellnahraun – fjárskjól.
Enn má víða sjá minjar fjárskjólanna, langflestar í skútum, hellum eða undir slútandi klettum. Fyrirhleðslur eru jafnan úr tilfallandi efni; grjóti með dyraopum. Skjólin eru algengari í hraununum á vestanverðum Skaganum, enda aðstæður þar sérstaklega hagstæðar til skjóls fyrir fénað en á berangri og jökulsorfnum hlíðum hans að austanverðu, að Þingvallasvæðinu slepptu. Þau má gjarnan finna nálægt bæjum eða við aðra nýtingarstaði, s.s. selin.
Hús voru ekki byggð sérstaklega yfir fé á þessu landsvæði fyrr en á 20. öld. Þangað til var notast við náttúruleg skýli með smávægilegum lagfæringum.
Fjárskjól í Hellnahrauni (Stórhöfðafjárskjól).
Skjól nálægt bæjum voru jafnan nefnd ból, sauðahellir eða lambakró. Við selin voru þau yfirleitt nefnd eftir örnefnunum, sem hýsti þau, s.s. Þúfhólsskjól, Grænhólsskjól, Sjónarhólsskjól, Meitlaskjól, Tóhólaskúti, Skógarnefsskjól, Vatnagarðahellir, Katlahraunsskjól, Sauðabrekkuskjól og Hrauntunguskjól, eftir staðarheitinu; Eimuselsskjól og Setbergsselshellir.
Stórhöfðafjárskjól.
Auk þess má nefna Litlalandsfjárskjól, Hamarskotsselshellir, Fornaselshellir, Kálffellsskjól og Þingvallahellir, eftir ábúandanum; Oddshellar, Þorsteinshellir og Gvendarhellir (Arngrímshellir) eða eftir tiltekinni kind; Gránuskúti og Kápuskjól. Þar sem hellar voru langir var hlaðið fyrir rásina innanverða til að takmarka frekari aðstöðu fjárins, s.s. í Bjargarhelli og Strandarhelli í Selvogsheiði og Rauðshelli í Helgadal.
Fjárskjól nálægt byggð hafa nánast öll verið eyðilögð vegna byggingaframkvæmda. Nýjasta dæmið er fjárskjólið í Dalnum milli Grísaness og Hamraness við Hafnarfjörð.
22. Bruninn
Hrauntungur.
Birkið í Hrauntungum hefur náð sér vel á strik í skjóli Brunans (Kapelluhrauns) og er orðið allhátt. Í Brunntorfunum þar skammt sunnar hefur vaxið upp á tiltölulega skömmum tíma myndarlegur skógur í bollóttum og hólóttum hlíðunum. Þegar trjánum var plantað í Brunntorfum Hrútargjárdyngjuhrauns, var þess ekki, eins og svo víða annars staðar, gætt að hlífa hinum gömlu götum um hraunlænurnar heldur trjám stungið niður hvar sem skjól var að finna. Ekki er víst að skógræktarfólkið hafi haft auga fyrir götunum eða það metið þær nokkurs. Fólk hefur löngum blindast af litlum trjáplöntum jafnt sem stórum. Í fornminjalögum hafa löngum verið ákvæði að ekki megi planta trjám í 15-20 metrum frá fornleifum, en skógræktarfólk hefur löngum talið í lagi að setja niður skóg hvarvetna í lægðum og dældum.
Hrauntunguskjól.
Ísland er nú svo fallegt land að það er óþarfi að hindra útsýnið til dýrðarinnar. Svæðum þessum hefur jafnan verið úthlutað til áhugasamra einstaklinga um skógrækt á sínum tíma með kröfum um að þeir væru meðvitaðir um ábyrgð þeirra og skyldur.
Hrauntungustígurinn liggur frá Áslandi um Hádegisskarð með Hamranesi og suður yfir Brunann að Hrauntungum. Þar hefur stígurinn vikið á löngum kafla fyrir efnisnámum Skógræktar ríkisins. Bera þær með sér einstakan vitnisburð hins einsleita gildismats. Í Hrauntungum er Hrauntungufjárskjólið, eitt af mörgum slíkum í hraununum.
23. Straumssel
Straumssel.
Í Hrútadyngjuhrauni eru nokkur sel, s.s. Straumssel, Gjásel, Fornasel, Óttarsstaðasel, Lónakotssel og Hvassahraunssel.
Straumsselið er eitt hið merkilegasta á Reykjanesskaganum. Seltætturnar eru í Straumselstúni. Þarna stóð bær fram á síðustu öld, sem Guðmundur Tjörvi lét reisa, þ.á.m. timburhús. Bærinn brann síðar. Áður var faðir hans, Guðmundur (sonur Krýsuvíkur-Gvendar) um tíma skógarvörður í Almenningum og hélt þá til í selinu. Megintóftirnar í Straumssel eru af bæ Guðmundar. Selshúsin sjálf eru skammt austan hans (þar sem Ratleiksmerkið er að finna).
Seltúnsgarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Fjárhús eru hér innangarðs sem og Selsgarðurinn og matjurtargarður. Vatnsstæði er í skúta norðan við þær, Selsbrunnurinn. Hlaðin hestarétt er vestan við Selstúnið.
Straumssel – selið.
Í Straumsseli var búið stundum á 19. öld. Síðast á árunum 1890-1895. Bæjarhúsin eyddust af bruna og hefur ekki verið búið þar síðan. “Í suðri sést í Hafurbjarnaholt, kennt við Björn Gnúps-Bárðarson, Hafur-Björn, sem samninginn gerði við bergbúann forðum. Gerðu þeir helmingaskipti í fjáreign. Segir sagan að þá hafi komið hafur og hrútur í féð og var þá sem tvö höfuð væru á hverri skepnu. Gerðist Björn þá fjárríkasti bóndi á Suðurnesjum”.
Straumssel.
Seltúngarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Bæjarhúsin eru innangarðs. Innan Selsgarðsins var matjurtargarður.
Ofan og austan við Straumsselið er Straumsselshæð. Sunnan í henni er Straumsselshæðarskjólið.
Straumsstígurinn kemur í selið ofan við hestaréttina. Líklega hefur hún verið notuð af hestafólki, t.d. þeim sem þurftu að hitta Guðmund skógarvörð í bústað hans í Straumsseli á meðan hrístakan stóð yfir. Einnig hefur heimilisfólk í selinu notað hestana t.a.m. til hrísflutninga.
24. Brunntorfufjárskjól
Brunntorfufjárskjól.
Í Hrútadyngjuhrauni eru allnokkur fjárskjól. Eitt þeirra er í jarðfalli á annars sléttu helluhrauninu sunnan við Brundtorfur (Brunatorfur/Brunntorfur). Í því er krosshleðsla, tveir hlaðnir gangar í Y frekar en í X. Þeir skiptust niður í sitthvort hellisopið. Fyrir innan eru rúmgóðir fjárhellar. Hleðslur eru inni í þeim nyrðri.
Skjólið sést vel með þrjár vörður á hraunhólum til austurs. Ofan þess er lítil varða, en hún sést ekki fyrr en ca. tíu metrar er að skjólinu.
Brunntorfufjárskjól.
Líklegt er að skjólið hafi verið ætlað svipað hlutverk og fjárborgirnar fyrrum, þ.e. fyrir fé í útigangi sem það gæti leitað til í vondum veðrum.
Skammt sunnan við hellana liggur Stórhöfðastígur upp hraunið. Hann er varðaður frá Krýsuvíkurveginum áleiðis upp að Fjallinu eina. Þarna ofar, skammt sunnan og vestan við skógræktina í Brunnatorfum eru nokkri grónir hraunhólar. Vörður eru hraunhólunum skammt frá en til vesturs er komið. Þær eru ágætir vegvísar að fjárskjólinu, en ofan þess, þegar nær er komið, er lítil varða.
25. Hrútagjárdyngjuhraun / Markavarða
Markavarða.
Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.
Markavarða.
Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Ljóst er, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.
Markavarða – merki.
Í skrá Gísla Sigurðssonar fyrir Þorbjarnarstaði í Hraunum segir: „Úr Hafurbjarnarholtsvörðu lá landamerkjalínan um Nyrztahöfða og um Norðurhöfðaslakka, á Mjóhöfða og um Miðhöfðaslakka, þaðan í Fremsthöfða á móti Straumslandi í Þrívörður“. Gísli Sigurðsson segir, að þær hafi verið nefndar Lýritti. Ljóst er að markalínan lá austur og ofan við Brundtorfur (Brunn-, Brunatorfur) og kom þar á Stórhöfðastíg, sem lá svo áfram vestur að Fjallinu eina suðvestan Fremstahöfða.
Hvað sem öllum örnefnum í þessu annars kennilauslega hábungusvæði Hrútargjárdyngjuhrauns er Markavarðan er undirstrikar landamerki Þorbjarnarstaða og Straums efst á norðanverðri hraunbúngunni. Varðan sú er mjög vel sýnileg frá Krýsuvíkurvegi í vestri.
26. Fjallið eina / Smágígar
Fjallið eina. – Stórhöfðastígur.
Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.
Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengi að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.
Fjallið eina – grasflöt við Stórhöfðastíg.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraunum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettu“ má sjá héðan hér umleikis.
Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):
Fjallið eina. Grænadyngja og Trölladyngja fjær.
Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.
Stórhöfðastígur.
Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.
27. Geldingahraun /Selhraun
Krossstapar og nágrenni.
Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Afstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður að ofanverðum Þorbjarnarstöðum í Hraunum. Geldingahraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns frá 1151) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá í eyðulegð hraunsins ofan Leynis austan Kapelluhrauns. Líkt og fyrr segir voru ýmis hraun í gegnum tíðina nefnd „Selhraun“, en nafngriftin var fremur dregin af seinni tíma nýtingunni en fyrri tíma tilurðinni.
Gerðisstígurinn liggur upp um Selhraun frá Gerði ofan Straumsvíkur að Neðri-hellum, Vorréttinni, að Efri-hellum og upp í fjárskjólið (Kolbeinshæðarfjárskjól) í Kolbeinshæðum.
Hraunskrossstapi.
Geldingahraun er dæmi um hraun frá því fyrir landnám með afliggjandi hrauntungu runna undan halla í „hinu forna“ landslagi Hrútargjárdyngjuhraunsins, allt frá upptökum, er náði langleiðina að eldri hraunum ofan Hafnarfjarðar. Nýrri hraunin eru t.d. Afstapahraun, Tvíbollahraun, Ögmundarhraun, Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) og jafnvel hluti Óbrinnishólahrauns. Tilurð allra framangreindra hraunanna lýsa vel mótun þess lands sem vestanverður Hafnarfjarðarbær stendur nú á – föstum rótum. 
Hraunin ofan Hafnarfjarðar – jarðfræðikort ISOR lagt ofan á loftmynd af umdæmi Hafnarfjarðar.
Faldar hnitaskrár á FERLIRssíðunni
FERLIRssíðunni berast jafnan margar fyrirspurnir frá bæði kurteisu og öðru miður kurteisu fólki. Flestir segjast kunna að meta upplýsingarnar og fróðleikin sem í boði er. Margir biðja en einstaka frekjudallar heimta þó á stundum um hnit af einstökum stöðum.
Hnitaskrá.
Þegar kurteisislegar ábendingar og beiðnir berast er þeim jafnan svarað samdægurs. Beiðendur fá þá jafnan nákvæm hnit af tilteknum eftirsóknarverðum, jafnvel áður ókunnum, stöðum, send. Frekjudallarnir fá engin svör. Þeir eru einfaldlega hunsaðir.
Málið er að baki FERLIRsferðunum rúmlega 3000 um sögu og minjastaði Reykjanesskagans liggur veigamikil „Hnitaskrá“. Skráin sú hefur ekki verið birt á vefsíðunni af a.m.k. tvennum ástæðum; í fyrsta lagi hefur síðan hingað til ekki boðið tæknilega upp á slíka birtingu og í öðru lagi felast í skránni viðkvæmar upplýsingar um einstaka staði, sem aldrei áður hafa verið birtar…
Hellirinn Ferlir í Brennisteinsfjöllum.
Fellsendi – Seldalur – Réttarhóll – Kastali – Fremri-Háls
Lagt var af stað í FERLIRsferð nr. 1185. Markmiðið var að finna „síðasta selið í dalnum“, sel frá Fremri-Hálsi í Kjósarhreppi.
Fellsendi – tóftir gamla bæjarins nær.
FERLIR hafði áður leitað uppi, skoðað og skráð 412 selstöður í fyrrum landnámi frumbyggjans, Ingólfs Arnarssonar, á Reykjanesskaganum; frá ósum Ölfusár í austri, Botnsdal í norðri, Garðskagatáar í vestri og Reykjaness í suðri. Það var því lengi von á a.m.k. einu enn. Skv. fyrri upplýsingum núlifandi fólks var talið að eyðibýlið Sauðafellskot hafi verið sel frá bænum, en við nánari leit (og aðstoð Örnefnastofnunnar) komu fram óljós vísbending um að seltóftir kynnu að leynast við svonefnt Selgil innan við Hrútagil, efst í Seldal. Þar, efst í dalnum, mátti einnig sjá örnefnið Selskarð.
Merkjavarða ofan Fellsenda.
FERLIR hafði, þegar hér var komið, dregið þann lærdóm af örnefnaskrám, að ástæðulaust væri að véfengja vísbendingarnar (að öllu jöfnu). Þá hefur það allnokkrum sinnum komið fyrir að minjar, sem ekki er getið um í lýsingum, hafa fundist við leitir og það jafnvel þrátt fyrir að staðkunnugir hafi fullyrt að engar mannvistarleifar væru að finna. Oftar en ekki hefur FERLIR þó notið liðsinnis heimafólks, sem gat gengið að tilteknum minjum á sínu landssvæði vísum, án þess að reynt hafi verið að festa staðsetningu þeirra á blað – enda enginn spurt um þær.
Seldalur er milli Stóra-Sauðafells og Skálafellshálsar. Efst í dalnum eru Tjarnhólar ofan við Tjarnhólatjörnina. Vestan þeirra er Selskarð. Ólíklegt er að nafngiftirnar hafi komið af engu. Ætlunin er að ganga um svæðið og athuga hvort þar kynnu að leynast selminjar. Skv. þegar fyrirliggjandi upplýsingum áttu í Seldal bæði að vera gömul rétt og tóftir í nátthaga.
Leifar við Réttarhól.
Í örnefnaskrá Stardals í Kjalarneshreppi segir: „Frá Rjúpnagili austur eru flóar með smáhólum og tjörnum. Þetta svæði heitir Tjarnhólar. Úr þeim tjörnum kemur Selgil, sem rennur norður í Fremra-Hálsland í Kjós. Þar neðar, austan merkja, eru gamlar tættur eftir sel. Í Selgilið kemur Hrútagil frá vinstri. Seldalur heitir lægðin með gilinu.“
Í örnefnalýsingu um Fremri-Háls segir m.a. að „skammt fyrir vestan Réttarlæk er Réttarhóll. Þar var lengi rétt, nú aflögð“. Einnig er næsta nágrenni lýst til nánari viðmiðunar; „Beint upp af Þórufossi, austan Grafarmýrar, er Pyttaflói. Á milli eru nafnlausir mosaflákar. Í Laxá er Sýsluhólmi. Haraldur telur, að því nafni hafi heitið hólmi skammt austan við Sýslulæk, en sá hólmi er nú horfinn.
Fellsendi og nágrenni – loftmynd.
Sýslulækur kemur úr Selflóa og Pyttaflóa og rennur í Laxá nálægt sýslumörkum. Þar sem lækurinn fellur í Laxá, eru smáhólmar, sem breyta sér í sífellu. Þeir eru stundum nefndir Sýsluhólmar. Selflói liggur meðfram Stóra-Sauðafelli, sem er sunnanvert við Kjósarskarð, en svo nefnist láglendið allt milli fjalla. Milli Selflóa og Pyttaflóa eru grámosavaxnar hæðir, nafnlausar. Allt áðurnefnt mýra- og flóasvæði, þ.e. Grafarmýri, Pyttaflói og Selflói, er oft nefnt einu nafni Hálsflói. Flóalækur kemur upp í Selflóa og rennur eftir honum vestur í Hálsá. Upp af Selflóa er Stóra-Sauðafell, sem áður getur. Það afmarkast af Seldal. Vesturendi fellsins er nefndur Sauðafellstagl.
Hálssel og Sauðafell – uppdráttur ÓSÁ.
Þar hjá eru tóftir gamals eyðibýlis, sem hét Sauðafellskot (Sauðafell). Skammt neðan við, þar sem Flóalækur kemur í Hálsá, er Uppspretta, þar sem sprettur upp hálfskolplitað, kalt vatn, stundum af nokkrum krafti. Uppspretta þessi er kringlótt, u. þ. b. 1 m. í þvermál. Um 4-500 m. Þar neðar með Hálsá er Háavarða. Vestan við Háuvörðu, meðfram Hálsá, er Langalaut. Hún nær að Hvömmum, grasivöxnum brekkum meðfram ánni. U.þ.b. 200 m norðan Háuvörðu er Tvívörðuholt, sem dregur nafn af tveimur vörðum, sem þar standa. Norðvestur af því er Kýrholt. Nyrzt á brún Hvammanna eru tóftir Margrétarkots.“
Og þá er aftur komið að fyrsta viðmiðinu; Sauðafellskot við norðurmynni Seldals. Í fyrstu var ætlunin að ganga upp (suður) dalinn, en við nánari lestur var ákveðið að ganga upp frá bæjarhlaðinu á Fellsenda.
Sauðafell – Hálssel.
„Fyrir vestan Stóra-Sauðafell er Seldalur. Við botn hans eru Tjarnhólar. Þar er tjörn og upptök Hálsár, sem síðan rennur niður Seldal. Laugin er volg uppspretta við Hálsá í Seldal, um 200 m. sunnan við Hrútagil, það gil gengur í boga úr Seldal í suður og síðan í vestur. Eftir því rennur lækur, sem ekki er nefndur sérstaklega. Botnar eru mýrarflóar suðvestur af Tjarnhólum og Seldal.“
Í örnefnalýsingu fyrir Fellsenda segir m.a. um Tjarnhóla og nágrenni: „Nokkru austar eru fjórir hólar, er heita Tjarnhólar. Þeir standa þétt, tveir og tveir, og sund á milli. Vestan við þá er Tjarnhólasund. Ef komið er frá Einbúa, er fyrst komið í sundið, það er næst honum. Norðan hólanna er Tjarnhólatjörn og austur og norður af henni Tjarnhólaflói. Í austurátt frá Tjarnhólum eru brekkur, sem Háubrekkur heita.“
Stekkur undir Kastala.
Fremri-Hálslýsingin heldur áfram: „Næsta gil fyrir norðan Hrútagil, við mynni Seldals, heitir Grímugil. Það er grösugt. Vestan þess tekur við Fannahlíð, sem nær vestur að Þvergiljum í landi Írafells. Fjallið allt vestan Seldals, sem Hrútagil skerst inn í, nefnist Skálafellsháls. Háfjallið, upp af Hrútagili er nefnt Efribrún. Neðan hennar að norðaustanverðu er Fannahlíð, sem að framan getur. Neðan Fannahlíðar er Neðribrún. Vestast í Fannahlíð er Fannahlíðarhorn. Frá Hálsá, þar sem hún kemur úr Seldal, eru þessi nöfn fyrir neðan brún (Neðribrún): Frá Hálsá fyrir neðan Seldal og heim að Eystrihæð heitir Steinshlíð. Eystrihæð er fyrir sunnan ána á móti Háuvörðu. Réttarlækur kemur úr fjallinu heiman við Eystrihæð.
Forn rétt við Bæjargil.
Í því gili er Háifoss (gilið hefur ekki sérstakt nafn). Þar upp undir brún heitir Kór, því að hamraveggurinn þar minnir á kór í kirkju. Skammt vestan við Réttarlæk er Réttarhóll. Þar var lengi rétt, nú aflögð. Við réttina var Nátthagi. Þar var torfhleðsla, sem nú hefur verið sléttuð. Fyrir ofan Nátthaga, nær fjalli, er Nátthagahóll. Fyrir vestan hann er Nátthagagil. Fyrir vestan það er Kastalinn, allmikill grjóthóll. Þá tekur við Kastalagil. Beint niður undan Kastala er Heimrihæð. Einbúi er stakur klettahóll neðarlega á Heimrihæð, u. þ. b. 100 m. frá ánni…. Margrétarkot er á hæðarrana austan við ána. Mótar þar fyrir tóftum.“
Við bæjarlækinn að Fremra-Hálsi.
Framangreint gæti virst ágætt vegarnesti og greinargóð vísbending hvar minjar væri að finna á svæðinu. En þar reyndist þrautin þyngri. Bæði var það vegna þess að landslagið er svolítið sérstakt og auk þess höfðu þátttakendur ekki komið áður inn á svæðið. Reynslan hefur sýnt að ákjósanlegast er að fara a.m.k. þrisvar sinnum um tiltekið svæði, skoða staðhætti, bera saman ritaðar skrár og heimildir við kennileiti og huga að fjarlægðum.
Sauðafell – bæjartóftir.
Oft er nauðsynlegt að lesa örnefnalýsingar mjög vandlega með hliðsjón af því að þær eru jafnan ritaðar við eldhúsborðið heima í bæ og þá jafnan af gömlu fólki, sem hefur ekki um allnokkurt skeið farið um svæðið, sem það er að skrá. Oft verða því fjarlægðir misvísandi og orð eins og „spölkorn“ eða „handan“, „ofar“ og „innar“ verða að miklum vafamálum þegar á vettvang er komið, auk þess sem áttir vilja misritast. Þannig eru t.d. lækir stundum sagðir á pappírnum renna í vestur, en á vettvangi renna þeir í austur. Áreiðanlegustu og nákvæmustu upplýsingarnar koma jafnan frá fólki, sem gengið er með um svæðin og skráð eftir þeim jafnóðum. Þannig verða hólar réttvísandi hver við annan, en ekki „handan“ við eitthvað óljóst.
Tóft í Seljadal gegnt Hrútagili.
Jæja, hvað um það. Fellsendi mun hafa byggst í kringum 1848-1849 enda er hans ekki getið í Jarðabókinni 1703. Öll hús eru orðin hrörleg, enda virðist jörðin ekki lengur vera í ábúð. Haldið var upp hálsinn eftir gömlum götusneiðingi, framhjá tóftum gamla bæjarins ofan (norðan) núverandi bæjarstæðis. Bæjarlækurinn rennur þar í aflíðandi flúðum, en neðan þeirra kemur Djúpiskurður í hann. Skv. örnefalýsingu áttu þar að vera óljósar tóftir af Vigdísarkofa, gamalli rúst. „Talið var, að þar hafi verið einsetumaður um skeið“. Árið 1981 bar lítið á rústinni, en sást þó enn. Nú virtist hún horfin í kargaþýfið.
Á móts við Hrútagil, austan Hálsár, virtist móta fyrir tóft í grónum fláa. Erfitt var að fullyrða hvort um mannvistarleifar hafi verið að ræða, en vestan árinnar hefur legið gömul þjóðleið, enda auðveld yfirferðar. Henni hefur nú verið að hluta til spillt með slóða er gerður var þegar háspennulína um dalinn var sett upp.
Hornmörk Stardals, Fellsenda og Fremri-Hálsar, auk sýslumarka.
Þegar komið var niður í Sauðafellskot virtist af aðstæðum að dæma að þar væri hinn ákjósanlegasti staður fyrir selstöðu; við læk, í skjóli og gróinn hóll að baki, tilvalinn fyrir stekk og kví. Haldið var áfram niður að Fremra-Hálsi eftir gamla Kjósaskarðsveginum.
Tekið var hús á Ingibjörgu Jónsdótturr og Jóni Steinari Vilhjálmssyni að Fremra-Hálsi. Ingibjörg er fædd og uppalin á staðnum. Foreldrar hennar fluttu að Fremra-Hálsi árið 1927. Þá var fráfærum hætt, að hennar sögn. Benti hún þátttakendum bæði á Réttarhól og Kastalann, sem þeir höfðu gengið framhjá á leið sinni niður að bænum.
Réttarhóll er innan girðingar, á ystu (syðstu) mörkum. Norðan í honum eru leifar af hlöðnum garði, réttinni. Augljóst var að túnið hafði verið sléttað að hólnum og þar með aðrir hlutar réttarinnar farið undir túnið. Skammt ofar, utan girðingar, mátti sjá stutt veggbrot.
Tóftir Sauðafellskots (Sauðafells), sels frá Fremra Hálsi.
Kastalinn er milli Réttarhóls og bæjarhúsanna, að vestanverðu, ofan og utan girðingar. Um er að ræða myndarlegan bólstabergsstand, mikið brotinn. Ingibjörg hafði upplýst að undir honum væri stekkur, sem ekki væri getið um í heimildum. Svo reyndist vera. Mannvirkið er ílangt, um 7 metrar að lengt, og mjótt, um 1.20 m. Efst er ferkantað gerði, lítið. Af mannvirkinu að dæmi hefur ekki verið fjármargt að Fremra-Hálsi fyrrum.
Á leiðinni til baka að bænum var kíkt í bæjargilið. Þar kom í ljós hlaðið gerði (rétt) undir bergstalli, sunnan lækjarins. Ingibjörg sagði mannvirkið ævagamalt og þess væri heldur ekki getið í örnefnaskrám, einhverra hluta vegna.
Aðspurð um þann hluta lýsingar Stardals er segði að „þar neðar, austan merkja, eru gamlar tættur eftir sel“, sagði hún að lýsingin gæti verið rétt að hluta. Sauðafellskot hefði líklega verið sel áður en það óx upp í kot. Það fór snemma í eyði. Þess er t.a.m. ekki getið í heimildum frá 17. öld. Tóftirnar eru ekki ólíkar seltóftum, auk þess sem staðsetningin gæti vel passað við selstöðu frá Fremra-Hálsi. Ummerki um aðra slíka annars staðar í landi bæjarins hefði a.m.k. ekki fundist.
Hálssel – Sauðhóll fjær.
Í Jarðabókinni 1703 segir m.a. um Fremriháls; „Selstöðu á jörðin í heimalandi„. Einnig segir um býlið Sauðafell; „Hefur verið hjáleiga í þessarar jarðar landi. Bygð í manna minni á fornu eyðibóli, þar sem halda áður hafi lögbýlisjörð verið, en nær eyðilögð vita menn eigi, og hefur þetta land fyrir hundrað ár Hálsi átölulaust eignað verið…. Eyðilagðist fyrir þá grein, að bóndanum á Fremrahálsi þótti sú bygð of mjög að sjer og sínum peningi þrengja, og eru snú síðan yfir 40 ár, sem það hefur ekki bygst; þar með er það vetrarríki mesta fyrir fannlögum, og því örvænt að aftur byggjast muni. ÞAR ER NÚ SELSTAÐA FRÁ HÁLSI.“ Í örnefnalýsingu fyrir Fremra-Háls segir m.a.: „Selflói liggur meðfram Stóra-Sauðafelli, sem er sunnanvert við Kjósarskarð, en svo nefnist láglendið allt milli fjalla“. Hér er átt við flóasvæðið austur af Sauðafellskoti.
Niðurstaðan er að nokkru athyglisverð. Venjulega óx selstaða upp í það að verða að koti, s.s. Straumssel, Vigdísarvellir og Selkot, en hér er komið dæmi um að kot hafi orðið að selstöðu.
Frábært veður. Gangan tók 3 klst og 3 mín.
Heimildir m.a.:
-Örnefnalýsing fyrir Fremri-Háls.
-Örnefnalýsing fyrir Fellsenda.
-Hluti úr örnefnalýsingu Stardals.
-Ingibjörg Jónsdóttir – Fremra-Hálsi.
-Jón Steinar Vilhjálmsson-Fremra-Hálsi.
-Magnús Jónason – Stardal.
-Jarðabók ÁM 1703 (417-418) og (419).
Stóra-Sauðafell.
Hreindýrsslagurinn í Þingvallarétt haustið 1854
Fjárréttir í Þingvallasveit fyrrum voru nokkrar. Í dag eru flestar þeirra fallnar í gleymskunnar dá. Eftir standa þó minjar um það sem var.
Skammt austan við Brúsastaði (vestan við Bárukot) er mikil hlaðin rétt. Ekki er að sjá að hennar hafi sérstaklega verið getið í örnefnalýsingum eða öðrum heimildum. Ekki heldur annarri rétt, mun minni og eldri, skammt vestar. Ragnar, bóndi á Brúastaöðum, sagði þessa rétt hafa verið hlaðna árið 1908. Hún hefði þjónað bæjunum í vestanverðri sveitinni. Þegar réttin í Skógarhólum hafi verið hlaðin eftir 1930 hafi þessi rétt lagst af að mestu.
Þingvallarétt – Bakkarétt. Uppdráttur ÓSÁ.
Skógarhólsréttin hefði leyst af Þingvallaréttina (Hrauntúnsréttina) undir Sleðaási ofan við Bolaklif. Þangað hefðu Borgfirðingar o.fl. sótt fé sitt, en þegar þjóðgarðurinn á Þingvöllum var stofnaður árið 1930 hefði þjóðgarðssvæðið verið girt af og réttin þá lagst af. Hún væri mun eldri en aðrar réttir í Þingvallasveit.
Nafnlausa Sleðaásréttin (Bakkarétt) undir suðvesturjaðri Biskupsbrekkuhrauns er stór og nokkuð heilleg. Hún var hlaðin á sléttri hraunhellu og hefur undirstaðan því verið góð. Stórt gerði er vestan réttarinnar. Sjálf telur réttin 10 dilka með úrdráttarhólfi í miðjunni.
Þingvallarétt – Skógarhólarétt. Uppdráttur ÓSÁ.
Fornminjar á Þingvöllum voru friðlýstar árið 1927, og þá sennilega að gefnum tilefnum. Að því tilefni einu sagði m.a.: “Friðlýsingar fornminja: Þingvellir. 1. Þingbúðarústir allar og allar aðrar fornleifar og gömul mannvirki á hinum forna alþingisstað, beggja vegna Öxarár. Sbr. Árb 1921-1922: 1-107. 2. Rústir allar þar sem verið hafa forðum býlin Grímsstaðir, Bárukot, Múlakot, Litla-Hrauntún, Ölkofrastaðir og enn eitt, norðvestanundir Hrafnabjörgum. Sbr. Árb. 1880-1881: 22, 98. Skjal undirritað af MÞ 05.05.1927. Þinglýst 07.09.1927.”
Þingvellir – Þingvallakirkja.
FERLIR hefur áður getið þess að mikilvægt væri að staðsetja og merkja merkilegar minjar í og við þjóðgarðinn á Þingvöllum. Ef þær yrðu gerðar aðgengilegar og um leið eftirsóknarverðar myndi lifna svo um munar yfir áhuga fólks á svæðinu. Hingað til hefur þjóðgarðsnefndin allt að því sofið þyrnarrósarsvefni í þessum efnum. Gestum þjóðgarðsins er reyndar vísað á bílastæði, salerni og hvar beri að greiða gjald fyrir hvorutveggja. Upplýsandi fróðleik, umfram hinn almenna, á áhugaverðum stöðum, er ekki að finna á Þingvöllum.
Þingvellir – kort.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum var stofnaður með lögum árið 1930. Í lögunum segir að Þingvellir við Öxará skuli vera friðlýstur helgistaður allra Íslendinga, hið friðlýsta land skuli ævinlega vera eign íslensku þjóðarinnar undir vernd Alþingis og landið megi aldrei selja eða veðsetja.
Friðun Þingvalla átti sér aðdraganda. Í upphafi 20. aldar tóku að berast til Íslands fregnir um stofnun þjóðgarða í Bandaríkjunum. Þar voru augljósar þær hraðfara breytingar sem urðu á náttúrunni þegar Evrópubúar lögðu landið undir sig. Í þjóðgörðunum voru stór, óbyggð svæði tekin frá og friðuð og fólki hvorki leyft að nema þar land né nýta náttúruna á annan hátt en að ferðast um landið og njóta þess.
Bent hafði verið á að mikilvægt væri að vernda einstaka náttúru- og sögustaði svo að komandi kynslóðir gætu notið þeirra óraskaðra. Fljótlega beindist umræðan að Þingvöllum sérstaklega og þeirri hugmynd að þar yrði stofnaður þjóðgarður, sem fyrr segir.
Hér á eftir verður fléttað inn a.m.k. þremur annars áhugaverðum stöðum innan þjóðgarðsins á Þingvöllum. Auk þess verður rifjuð upp ein skondin frásögn af makalausri málaþrætu fyrri tíma þar sem misvitrir menn takast á um nánast ekkert, sem máli skiptir – ef ekki hefði verið fyrir annað en eitt hreindýr.
Í Frjálsri þjóð árið 1958 er m.a. sagt frá „Hreindýrsslagnum í Þingvallarétt haustuð 1854„:
Þingvallarétt – Bolabásarétt/Sleðaásrétt. Uppdráttur ÓSÁ.
Á nítjándu öld var margt bænda í Þingvallasveit, og voru sumir þeirra miklir fyrir sér og vildu ógjarnan láta sinn hlut. Þeir áttu jafnvel til að bjóða yfirvöldunum byrginn og fara sínu fram, hvað sem tautaði og raulaði.
Skógarkot – málverk.
Á fyrri hluta aldarinnar voru þar bændur, sem áttu fjölda barna með vinnukonum, sem þeir héldu á heimilum sínum í trássi við yfirvöldin, og höfðu í lengstu lög að engu umvandanir, hótanir og stefnur andlegra og veraldlegra yfirboðara. En þar kom að síðustu, að sjálfur hreppstjóri sveitarinnar var dæmdur til hýðingar fyrir brot sín og mótþróa, og hafði hann þó á seinni árum skýlt sumum þvílíkum syndum sínum undir skikkjulafi annarra.
Nesjavellir.
Þingvallabærinn 1866.
Einn þeirra bænda, sem yfirvöldin áttu í miklum útistöðum við fyrir slíkar sakir, var Grímur Þorleifsson, er þá bjó að vísu að Nesjavöllum í Grafningi. Hafði hann átt þrjú börn með Hallgerði Þórhalladóttur frá Hækingsdal í Kjós, en kom þó að lokum svo ár sinni fyrir borð, að hann fékk konungsleyfi til þess að kvænast henni.
Áður hafði hann búið að Brúsastöðum í Þingvallasveit, átt þrjú börn fram hjá konu sinni, Katrínu Gísladóttur frá Úlfljótsvatni, með annarri vinnukonu, Sesselju Runólfsdóttur frá Hrísakoti í Brynjudal. —
Nú víkur sögunni fram til ársins 1854. Grímur Þorleifsson var þá fyrir löngu fluttur að Nesjavöllum og hafði fyrir skömmu fengið því framgengt, að hann mætti eiga Hallgerði Þórhalladóttur. Grímur yngri var aftur á móti orðinn vinnumaður austur í Grímsnesi, þetta ár að Syðri-Brú.
Hrauntúnsbærinn. Uppdráttur eftir mynni Sigurveigar; teiknaður af Gísla Sigurðssyni, ritstjóra Lesbókarinnar.
Í Þingvallasveitinni voru mestir fyrirmenn Árni Björnsson, hreppstjóri á Fellsenda, og séra Símon Bech á Þingvöllum, er þar gegndi prestsembætti í nær fjörutíu ár. Árni var sonur séra Björns Pálssonar á Þingvöllum og Þórunnar Björnsdóttur prests í Hítardal.
Var það mikið prestakyn í báðar ættir. Árni átti að konu Salvöru Kristjánsdóttur frá Skógarkoti, systur Jóns bónda þar, efnamanns og mesta framfaramanns sveitarinnar um þetta leyti. Fellsenda hafði Árni reist úr auðn, og á þessum sömu áratugum hafði Halldór Jónsson tekið upp byggð í Hrauntúni og Sigurður Þorkelsson í Selkoti og gerðust báðir sæmilega efnaðir bændur. Enn höfðu verið reist nýbýli í Arnarfelli og Móakoti, en á þeim stöðum báðum var hokrað við fátækt.
Þingvallarétt.
Í Grímsnesi voru sauðbændur miklir, og leitaði geldfé Grímsnesinga mjög á afrétt Þingvallasveitar. Voru menn úr Grímsnesinu sendir í haustleitir með Þingvallasveitarmönnum. Haustið 1854 var Grímur Grímsson einn Grímsnesinga, er í leitirnar fóru. Bar nú svo til, að hann fann á afréttinum hreindýr, sem þar var á beit með hrútum. Tókst honum eftir nokkrun eltingaleik að koma hreindýrinu, ásamt hrútunum, saman við safnið, og var það síðan rekið til réttar í Bolabás undir Ármannsfelli, þar sem vakað var yfir safninu um nóttina, en réttað daginn eftir.
Hreindýr.
Árni hreppstjóri á Fellsenda kom til réttarinnar að morgni réttardagsins, og færðist brátt veiðihugur í hann, er hann frétti af hreindýrinu. Tókst að reka það í réttina í fyrsta innrekstri, og lét Árni handsama það og skipaði síðan menn til þess að halda því, unz sundurdrætti væri lokið. Kom nú upp ágreiningur um það, hver dýrið ætti, og sýndist sitt hverjum.
Árni og aðrir fyrirmenn sveitarinnar héldu fast fram eignarrétti sveitarsjóðs, sem átti allan óskilafénað. Sumir hölluðust að því, að hrútarnir hefðu
helgað eiganda sínum dýrið, en það var galli á hrútakenningunni, að enginn vissi, hver þá átti. Loks gerði Grímur Grímsson, sem dýrið fann, kröfu til þess. Sló þarna í hina hörðustu brýnu og gerðust menn háværir og kappsfullir eins og títt er, þegar ágreiningur verður í réttum. En Árni fór sínu fram og seldi dýrið eins og hann hafði ætlað sér. Skildu menn með engri blíðu.
Þeir Árni á Fellsenda og Grímur skutu báðir máli sínu undir úrskurð Þórðar Guðmundssonar sýslumanns, og varð Grímur fyrri til þess að skrifa honum. Skýrði hann stuttlega frá málavöxtum og baðst úrlausnar um það, hvort honum bæri „ei dýrið með öllum rétti og máske nokkuð í þóknun þeim, sem mér hjálpuðu með það.“
Fellsendi.
Bréf Árna var svolátandi: „Sökum hjáliðinna tilfella orsakast ég til að bera fram fyrir yðar velborinheit til úrlausnar eftirfylgjandi spurningar: Þegar leitað var til Þingvallaréttar þann 17. fyrra mánaðar, fundust á einum stað í leitinni tveir fullorðnir hrútar, sem reyndar er ekki í frásögur færandi. En með hrútum þessum fannst veturgamalt hreindýr, sem hélt sig með þeim. Dýrið hafði verið ærið kviklátt, þegar það varð mannsins vart, en gaf sig þó alltaf til hrútanna, svo þeir voru orsökin til þess, að bað varð rekið til rétta og geymt með safninu um nóttina án minnstu fyrirhafnar. Við fyrsta innrekstur var dýrið handsamað. En nú urðu margs kyns meiningarnar, hvers dýrið skyldi vera. Sumir vildu, að sá, sem fann, það og hrútana, ætti dýrið. Sumir eignuðu þeim, sem hrútana átti, dýrið líka, en leitarmenn voru þó ekki svo hirðusamir að vita, hver hrútana átti, en í safninu þekktust þeir ekki.
Þingvallarétt – Sleðaás-/Bolabásrétt.
Sumir héldu (og þeirrar meiningar var ég), að dýrið eins og óskilakind, sem komin var til rétta, væri sveitarfé.
Af þessum margskiptu meiningum og heldur ósamþykki tók ég það ráð að selja dýrið strax við opinbert uppboð og hafði áður boðið að láta sýslumanninn skera úr, hver verðið ætti.
Nú vil ég því spyrja yðar velborinheit — hverjum tilheyrir verðið? Hvort þeim, sem fann það, þó honum væri að mestu ósjálfráð handsömun dýrsins, því enginn rekur villt hreindýr til rétta, ef það ekki heldur sig að annars kyns skepnum — eður sveitinni? Eður bæði fundarmanni og sveitinni og hve mikið hverjum?“
Úrskurður sá, sem sýslumaður felldi nokkru síðar, var þó á þá leið, að Grími bæri allt verð hreindýrsins.
Ferðamenn á Fellsenda 9132.
Árni á Fellsenda var málafylgjumaður, mikill kappsamur og einarður, og bar ekki nema hóflegu lotningu fyrir yfirvaldi sínu, ef eitthvað bar á milli, frekar en sumir aðrir hinna gömlu Þingvallasveitarbænda. Hann ætlaði ekki að láta sveitarsjóð verða af þessum óvænta gróða, enda þótt sýslumaður hefði þegar úrskurðað Grími andvirði hreindýrsins.
Fellsendi (MWL).
Hann settist því niður og skrifaði annað bréf og sleppti að því sinni öllum virðingartitlum og lotningarfullum kveðjuorðum, svo að sýslumaðir mætti finna, að napurt gustaði úr Þingvallasveitinni að þessu sinni. Þessu lét hann fylgja dylgjur um það, að hann myndi halda málinu til streitu. Á hinn bcgirm var hann nógu hygginn til þess að reifa málið með þeim hætti, að sýslumaður hefði átyllu til þess að breyta úrskurði sínum, án þess að glata virðingu sinni. Er þetta bréf merkileg heimild úm Árna, vitsmuni hans og kapp og málafylgju fyrir hönd sveitar sinnar, enda þótt það bæri ekki þann árangur, er hann ætlaðist til:
„Úrskurður yðar frá 14. i. m. áhrærandi, hvað gera skyldi við verð hreindýrsins, sem fellt var í Þingvallarétt þann 18. september næstliðinn, og fleira, hefur mér í hendur borizt. En ekki finnst mér úrskurður sá alls kostar eðlilegur, er ánafnar Grími Grímssyni frá Syðri-Brú allt verð hreindýrsins, og ímynda ég mér, að slíkt hafi helzt komið af því, að fyrirspurn mín hafi ekki verið svo greinileg eða upplýsandi sem þurfti, og vil ég því, áður er mál þetta fer lengra, reyna til að skýra málefni þetta nokkuð ger, ef ske mætti það fengi fyrir skýrslur þær nokkuð aðra stefnu.
Gæsaveiði á Fellsenda 1951.
Sá nefndi Grímur Grímsson renndi fyrstur manna auga á hér um talað hreindýr, en að öllu leyti vár honum, og hverjum, sem var, ósjálfráð handsömun þess (það er að segja að koma því til rétta). Honum var ekki annað hægt en láta það vera með kindunum, nema hann hefði gert það beinlínis af hrekk að trylla dýrið með því að siga hundunum á það.
Þingvallarétt – Sleðaás-/Bolabásrétt.
Grímur og hans förunautar ráku dýrið með safninu á vöktunarstaðinn og skiptu sér svo ekkert af því framar. Þegar nú dýrið var komið á vöktunarstaðinn, hafði nefndur Grímur ekkert lagt til handsömunar þess annað en það að renna fyrstur manna augum á það, og það er eflaust fullvissa, að menn renna hér augum á margt lifandi hreindýrið (og margsinnis á sama), sem ekki liggur í lófum manna að nota sem eign sína, en að kalla það eign sína — það geta allir. En það eignarnafn ímynda ég mér missi gildi sitt, þegar aðrir eru búnir að handsama það. Ég ímynda mér, þó einhver hefði skotið dýrið þarna á vökustaðnum, því enn var það óveitt, að enginn hefði getað uppáklagað, þó sá hefði notað sér það sem sína eign, því lagastafurinn segir: „Hreina má veiða og elta, hvar sem vill“, og veiði dýrsins, en ekki sjónin ein, er að minni meiningu skilyrði fyrir eigninni.
Þegar ég kom til réttarinnar, var mér, sem viðkomandi hreppstjóra falin á hendur öll umönnum og ráðstöfun dýrsins, án þess Grímur eður neinn annar mælti þar orð á móti.
Hreindýr.
Eftir minni fyrirsögn var dýrið handsamað, og af mér var krafizt að útvega til skipta tvo eflda menn til að halda dýrinu, meðan réttað var.
Grímur kom ekki að neinu þessu, og sannað verður, að annar en Grímur lagði fyrstur hönd á dýrið — það var ekki Gríms meðfæri, — og að sá hafði nóg ráðrúm til þess að veita dýrinu banasár, áður en aðrir lögðu hönd á það, hefði hann viljað.
Þingvellir – kort 1956 (Lesbók Morgunblaðsins 27.05.1956).
Nú fyrst var dýrið veitt, ekki af Grími, heldur af mér og þeim, sem ég tilsetti að höndla það. Þegar var búið að handsama dýrið og halda því fram yfir allt réttarhald, þá fór oftnefndur Grímur fyrst (í mín eyru) að veita tilkall til þess. Þá fyrst spannst ágreiningurinn um, hvað gera ætti við dýrið, því í sannleika hélt ég, sóknarprestur minn og fleiri hinir hyggnari menn, sem við réttina voru, að þetta væri fátækrafé eður sameiginlegt sveitarhapp.
Í úrskurðinum hafið þér tilfært sem ástæðu móti þessu, að lýsing dýrsins sé óþenkjanleg, það sé ótamið, ómarkað og svo framvegis. Ómerkingum, sem mæður ekki helga sér, verður heldur ekki lýst með því marki, sem eigandi gæti leitt sig að. Þó eru þeir af amtinu úrskurðaðir til viðkomandi fátækrasjóðs. Mér er nú óskiljanlegt, að Grímur Grímsson geti einum borið allt verð téðs hreindýrs fyrir sjón á dýrinu, en ekkert þeim, sem fyrstur hafði hönd á því, né þeim, sem héldu því, meðan réttað var, ef það annars ekki getur allt tilheyrt viðkomandi fátækrasjóði.
Ég ætla nú enn að bíða við, vita, hvort yður finnst ekki ástæða til að breyta þessum úrskurði yðar, að yfirveguðum þessum upplýsingum. Geti það ekki orðið, er mér næst geði að hætta við úrskurðaveginn, en reyna lagaveginn með því að halda dýrsverðinu til sveitarinnar og láta oftnefndan Grím lögsækja hana eftir verðinu, hvar með honum gefst færi á að sanna veiðihelgi sína á dýrinu.“
Heimildir:
-Bréfabók Árnessýslu, bréfasafn Árnessýslu, prestsþjónustubók og sóknarmanntal Þingvalla, hreppsbók Þingvallahrepps, þingabók Árnessýslu.
-Frjáls þjóð, 38. tbl. 20.09.1958 – Hreindýrsslagurinn í Þingvallarétt haustuð 1854, bls. 4.
-Örn H. Bjarnason.
-Þingvellir.is
-Örnefnalýsing fyrir Brúsastaði.
-Kjalnesingasaga.
Þingvellir – Almannagjá.
Kálfatjörn; kirkjan, búskapur, túnakort og tóftir – skilti
Á Kálfatjörn, þar sem íbúðarhúsið stóð er tvískipt skilti. Á öðru þeirra er fjallað um túnakort og minjar og á hinu um Kálfatjörn. Á með má lesa eftirfarandi texta:
Kirkjur á Kálfatjörn
Kálfatjörn 1920.
„Í máldaga (skrá um eignir kirkju) Páls Jónssonar Skálholtsbiskups frá því um 1200 er getið um kirkju á Bakka. En vegna landbrots af sjávargangi hafi hún verið flutt að Kálfatjörn þar sem til eru heimildir um kirkju frá 1450. Fram til 1824 var torfkirkja á Kálfatjörn. Var þá reist ný kirkja með tofveggjum, en timburþaki. Sú kirkja sdtóð í 20 ár. Aftur var byggð timburkirkja sem stóð önnur 20 ár. Árið 1864 var byggð kirkja sem stóð uns smíði núverandi kirkkju hófst á vormánuðum 1892. Kirkjan var vígð þann 11. júni 1893. Kálfatjörn var prestsetur allt til ásrins 1919.
Núverandi kirkja
Bygging núverandi kirkju gekk afar vel. Allt efni til kirkjunnar var flutt hingað á dekkskipi og skipað upp á árabátum. verkið tók um það 14 mánuði. Kirkjan er byggð úr timbri á hlöðnum grunni. Kirkjusmiður var Guðmundur Jakobsson, byggingameistari, sem nait aðstoðar Sigurjóns Jónssonar trésmiðs. Steinsmiðurinn frá Holti á Vatnsleysuströnd, Magnús Árnason, hlóð grunninn. Pílára á svalarbrúnum og í altarisgrindum ásamt ýmsum útskurði annaðist Þorkell Jónsson, bóndi í Móakoti á Vatnsleysuströnd. þegar allri trésmíði var lokið kom danski málarinn Nicolaj Sofus Bertelssen og málaði kirkjuna að innan og hefur því verki verið vel við haldið alla tíð. Hann málaði einni innviði Dímkirkunnar í Reykjavík.
Kálfatjörn um 1960.
Árið 1935 var kirkjuturninn endurbyggður vegna vatnsskemda. Nokkuð var deilt um breytinguna sem gerð var á turninum og breytti um leið öllu útliti kirkjunnar eins og sjá má á myndum. Meirihluti sóknarbarna vildi fá samskonar turn og var í upphafi, en fjármálasjónarmiðin réðu og fékk kirkjan þann turn sem hún nú ber. Söngloft er vestantil í kirkjunni og út með hliðunum eru svalir. Hin síðari ár hefur kirkjan talsvert verið endurbætt að innan og utan. Kirkjan rúmar um 15o manns.
Kirkjugarður
Kálfatjarnarkirkja og kirkjugarðurinn. Bakki og Litlibær fjær.
Kirkjugarðurinn er hlaðinn úr grjóti og sniddu sem hefur þjónað því tíþætta hlutverki í gegnum tíðina að verja kirkjugarðinn ágangi búfjár, og sem aðhald og brún þeirrar moldarfyllingar, sem gera þurfti sökum þess hversu jarðvegurjnn er grunnur.
Kirkjumunir
Altaristöfluna gerði Sigurður Guðmundsson málari og er hún eftirmynd altaristöflunnar í Dómkirkjunni í Reykjavík. Rétt innan kirkjugarðshliðsins er steinn með bolla í sem talinn er vera frá kaþólskri tíð. Þar hafa kirkjugestir ef til vill signt sig áður en þeir gengu til kirkju. Pípuorgel var keypt í kirkjuna 1985. Skírnarfont, hökla, altarisklæði, sálmanúmeratöflur ásamt spjöldum, andvirði nýrra kirkjubekkja og ótal margt fleira hefur kirkjunni verið gefið í gegnum tíðina.
Prestar á Kálfatjörn
Kálfatjarnarkirkja – signingarsteinn.
Nokkuð er vitað um þá presta sem sátu staðinn og þjóðnuðu frá 15. öld. Nafnkunnastur þeirra presta er þjónuðu á Kálfatjörn er séra Stefán Thorarnesen sálmaskáld og þýðandi. Aðrir prestar sem vitað er um eru:
Þorsteinn um 1450
Stefán Thorarensen 1857-1886
Ásbjörn djákni Grímsson óvíst hvenær
Bjarni óvíst hvenær
ormur Egilsson 1580-1623
Ámundir Ormsson 1623-1670
Sigurður Eyjólfsson 1670-1689
Oddur Árnason 1689-1705
Jón Ólafsson 1705-1745
Sigurður Jónsson 1746-1786
Guðmundur Magnússon 1786-1808
Guðmundur Böðvarsson 1809-1826
Pétur Jónsson 1826-1851
Jakob Guðmundsson 1851-1857
Árni Þorsteinsson 1886-1919
Árni Björnsson 1919-1930
Ólafur Stephensen 1931-1932
Garðar Þorsteinsson 1932-1966
Bragi Friðriksson 1966-1997
Gunnlaugur Garðarsson 1988-1991
Bjarni Þór Bjarnason 1991-1999
Hans markús Hafsteinsson 1997-2002
Friðrik J. Hjartar 1999-2002
Carlos Ari Ferrer 2002-2007
Bára Friðriksdóttir 2007-2012
Kjartan Jónsson 2012-
Mannvistarleifar
Byggingar sem voru hversdagslegar fyrir hundrað árum eru nú orðnar minjar um horfna lífshætti. Skilningur hefur vaknað á nauðsyn þess aðs krá upplýsingar um slíkar minjar og vernda þær sem eftir eru fyrir komandi kynslóðir. Túnakortin frá 1919 eftir Vigfús Guðmundsson fræðimann sýna glögglega hvernig landnýtingu var háttað. Þar má sjá þyrpingu bæjarhúsa með kálgarða (kg) í kring. Einnig má sjá skiptingu túna og fjöruparta milli bæja, gönguslóða, brunna, lendingar í fjörum og fleira.
Hlið
Ártal í steini á Kirkjubrúnni – A°1790.
Hlið var tómthús frá Kálfatjörn, með kálgarð og lítinn túnblett. Þar lagðist búskapur niður 1923. Við Hlið lá Kirkjugatan svokallaða sem kirkjugestir fóru um á leið til messu. Þar var grjóti hrúgað þvert yfir Goðhólarásina sem kölluð var Kirkjubrú og átti að auðvelda kirkjugestum för yfir rásina sem gat orðið hinn mesti farartálmi í leysingum á vorin.
Goðhóll
Goðhóll var tómthús frá Kálfatjörn, en hafði grasnyt. Goðhóll fór í eyði árið 1933. Þar mun síðast hafa verið búið í torfbaðstofu í Vatnsleysustrandarhreppi. Bæjarhúsin eru greinileg og vel uppistandandi.
Kálfatjörn
Gegnt kirkjunni í vestur var prestsetrið. Eftir að það var aflagt árið 1919 bjuggu Erlendur Magnússon, oddviti og útvegsbóndi og Kristín Gunnarsdóttir með börn sín. Heimili þeirra var opið prestum og öllum kirkjugestum til ýmissa verka. Systkinin tóku síðan við búskapnum af forledrum sínum og bjuggu þar alla sína búskapartíð. Kjálfatjarnarhúsið brann í nóvember 1998.
Skjaldbreið við Kálfatjörn – endurbyggð.
Skjaldbreið, hlaðan norðvestan við bæinn, mun hafa verið reist um 1850. Í áranna rás hefur útlit hlöðunnar breyst. Í vonskuveðri árið 2007 fauk þakið af henni. Hlaðan var í notkun alla tíð fram til ársins 1999. Talið er að tréverkið, þ.e. bitarnir inni í hlöðunni séu úr Jamestown, mannlausu skipi sem strandaði í Höfnum árið 1881, fullt af viði. Nú hefur Minjafélag Vatnsleysustrandar látið gera hlöðuna upp, lík og sjá má á meðfylgjandi mynd.
Hátún
Hátún.
Hátún sem var grasbýli frá kirkjujörðinni fór í eyði 1920 en föst búseta var tekin upp aftur um 1960. Í millitíðinni var þar sumarbústaður. Öll bæjarhúsin hafa verið jöfnuð við jörðu fyrir utan hleðslur kálgarða sem sjást enn. Um tíma bjuggu ungverskir flóttamenn í Hátúni.
Fjósakot
Fjósakot var grasbýli frá Kálfatjörn og fór í eyði 1920. Bærinn stóð á stórum hóli í miðju túni og var talinn með hæstu bæjarstæðum allra bæja í Vatnsleysustrandarhreppi. Þar sér nú aðeins í grjóthrúgur en moldin úr rústunum var tekin til uppfyllingar í kirkjugarðinn á Kálfatjörn.
Móakot
Móakot var grasbýli frá Kálfatjörn sem fór í eyði um 1940. Árið 1920 voru husakynnin í Móakoti orðin léleg. Þegar séra Árni Þorsteinsson andaðist árið 1919 var hús það er hann bjó í á Kálfatjörn rifið og Móakot byggt upp úr því efni. Sunnan við bæjartóftirnar er langur hár hóll, er nefnist Klapparhóll, oft kallaður Álfhóll því trúa lá á að þar byggi huldufólk.
Bjarg
Bjarg.
Bjarg var tómtús frá kálfatjörm með kálgarð og dálítinn túnblett. Bærinn fór í eyði árið 1934. Árið 1910 fluttu að Bjargi ung hjón, Ingimundur Guðmundsson, frá næsta bæ, bakka og Abigael Halldórsdóttir frá Hóli við Öndunarfjörð. Ingimundur var mikill hagleiksmaður sem lýst er í ljóðlínum Jóns Helgasonar frá Litlabæ:
Ef ár þurfti’ að smíða’ eða oka í hrip,
upp-hressa bæ eða gera við skip
– þó væru’ei laun nema’ þakka —
járnklæða þak eða járnskóa hest,
þá jafnan var viðkvæðið: „Það er vist best
að biðja hann Munda á Bakka“.
Bakki
Aldamótin 1990 var Bakki sagður tómthús frá kirkjujörðinni. Ekki leið þó á löngu þar til ábúandinn, Bjargmundur Guðmundsson, bróðir Ingimundar, var búinn að rækta svo umhverfis Bakka að úr varð góð grasjörð. Eftir það var Bakki skráður grasbýli. Þeir bræður á Bakka og Bjargi voru samhentir og gerðu vel að jörðum sínum, þó kirkjujarðir væru. Þrívegis svo vitað sé hefur Bakki verið fluttur vegna ágangs sjávar. Fysri Bakki er kominn útí sjó, annar Bakki er í dag rústir á sjávarkambinum og núverandi Bakki sem fluttur var árið 1904 stendur vel uppí túni.
Litlibær
Vanræktur hestasteinn við Kálfatjörn.
Litlibær var tómthús í upphafi en síðar grasbýli frá Kálfatjörn þegar leyfi fékkst frá prestinum á Kálfatjörn til að rækta tún norður og austur af bænum. Litlibær var byggður úr tofbæ í timburhús árið 1906. Það timburhús var flutt og endurbyggt við Hverfisgötu í Hafnarfirði. Grunnur Litlabæjarhússins stóð í 13 ár eða þar til Ingimundur á Bjargi byggði þar nýtt íbúðarhús 1934 og fluttist þangað frá Bjargi.
Kálfatjörn – skilti.
Esjuberg; minjar og örnefni
Í skýrslu um „Breikkun Vesturlandsvegar á Kjalarnesi milli Varmhóla og vegamóta Hvalfjarðarvegar“ árið 2020 eru fornleifalýsingar. Ein þeirra getur um Esjuberg, sbr. eftirfarandi:
Esjuberg – meintur kirkjugarður.
„Bærinn á Esjubergi stendur á skriðuvæng upp undir rótum Esju. Mörk jarðarinnar eru á móti Skrauthólum að vestan og Mógilsá að austan. Á Esjubergi voru áður fyrr samþykktir og kveðnir upp dómar. Finna má dóm í Íslensku fornbréfasafni sem kveðinn var upp 1480 og þar var þingstaður 1541 og 1746 þegar Jón Oddsson Hjaltalín gerði Lýsingu Kjósarsýslu.
Örnefnin Leiðhamar og Leiðvöllur, sem eru á mörkum Mógilsár og Esjubergs, benda til þess að þar hafi verið haldin leiðmót, leiðarþing eða héraðsþing sem haldið var að afloknu Alþingi þar sem greint var frá störfum þess og birtar tilkynningar. Fyrsta símstöðin í Kjalarneshreppi var á Esjubergi, sennilega komin 1912.
Esjuberg – tóft á Bænhúshól.
Esjuberg var landnámsjörð Örlygs gamla Hrappssonar Bjarnarsonar bunu. Landnámabók segir frá því að Helgi bjóla Ketilsson hafi gefið frænda sínum, bræðrungi, Örlygi Hrappssyni hluta af landnámi sínu, frá Mógilsá að Ósvífslæk. Landnáma getur þess einnig að Örlygur hafi búið á Esjubergi og látið gera þar kirkju sem fóstri hans Patrekur biskup í Suðureyjum hafði sagt fyrir um, en Patrekur hafði sent hann með kirkjuviði, járnklukku, plenáinum og vígða mold til að setja undir hornstafina. Kirkjan gæti hafa verið tileinkuð heilögum Kolumba.
Kirkja Örlygs er talin vera fyrsta kirkjan á Íslandi. Kirkjunnar er einungis getið í kirkjuskrá Páls biskups frá því um 1200.
Reyndar segir frá kirkjunni í Kjalnesingasögu sem er talin rituð á tímabilinu 1300-1320. Þar segir frá því að Helga Þorgrímsdóttir, eiginkona aðalsöguhetjunnar Búa, hafi látið grafa hann undir syðri kirkjuveggnum og segir „[þ]á stóð enn kirkja sú at Esjubergi, er Örlygr hafði látit gera“. Eftir þessu að dæma hefur kirkjan ekki verið uppistandandi á ritunartíma sögunnar um 1300 og gæti hafa verið niðurlögð á fyrri hluta 13. aldar. Hvers vegna er ekki vitað og margt getur komið til greina. Kirkjur voru stöðutákn svo höfðingi gæti hafa dáið eða misst stöðu sína til annars. Kirkjan gæti líka hafa verið lögð niður vegna skriðufalla.
Esjuberg – meint kirkjutóft sunnan við bæinn.
Jarðarinnar er getið nokkrum sinnum í skjölum sem varða hvalreka Viðeyjarklausturs á milli Esjubergs og Valagnúpa, fyrst í skrá varðandi hvalskipti á Rosmhvalanesi um 1270, svo um 1270 í bréfi Runólfs ábóta í Viðey um hvalrekann, og aftur 1285 um skipti á hvalreka á milli Valagnúpa og Esjubergs. Esjuberg kemur fram í skrá um kvikfé og leigumála á jörðum Viðeyjarklausturs frá árinu 1395.
Esjuberg kemur fram í skýrslu Hannesar Pálssonar umboðsmanns og kapelláns Danakonungs, um allskonar óskunda og yfirgang, rán, vígaferli og löglausa verslun Englendinga á Íslandi á árunum 1420-1425.
Árið 1480 var úrskurðað í Esjubergsdómi í eignarmálum Soffíu Loftsdóttur og Gunnlaugs Teitssonar. Árið 1497 gaf Böðvar prestur Jónsson vitnisburð um reka Viðeyjarklausturs á milli Klaufar og Esjubergs. Á Esjubergsþingi þann 30. september 1541 var felldur dómur um lögmæti bréfs Alexíusar ábóta í Viðey um jarðirnar Skrauthóla og Bakka í Brautarholtssókn. Þá kemur jörðin fram í fógetareikningum 1547-1552. Á Esjubergi voru kveðnir upp dómar um beit og fjárrekstur 1565-1566.
Esjuberg, kort frá 1908.
Jarðarinnar er getið á minnisblöðum Vigfúsar Jónssonar sýslumanns Kjalarnesþings árið 1569 og þjófnaðardómur var kveðinn upp þar 14. janúar 1657.
Jörðin var ein af jörðum Viðeyjarklausturs 1686-1695 og þá metin á 40 hundruð. Þegar Jarðabók Árna og Páls var gerð 1704 var Esjuberg í eigu konungs en jarðardýrleiki óviss. Kvaðir voru meðal annarra um mannslán á vertíð suður á Stafnes. Þá var hægt að fórðra sjö kýr, tólf lömb og þrjá hesta. Jörðin hafði þá haft til langs tíma fría afrétt fyrir hesta og geldnaut á Mosfellsheiði. Torfrista og stunga var góð en mótak til eldiviðar slæmt. Silungsveiði hafði jörðin í Leirvogsá lengst af. Rekavon var nokkur og skelfiskfjara var á Leiðvallargranda.
Esjubergssel.
Selstöðu átti jörðin undir Svínaskarði að sunnan og þar var berjalestur nokkur. Helstu ókostir voru að úthey voru lítil og skriður ógnuðu bæði mönnum, húsum og skepnum. Stórviðrasamt var á Esjubergi og stóð mönnum og skepnum ógn af skriðum sem ollu þar tjóni.
Esjuberg – örnefni.
Tvær hjáleigur voru þá á Esjubergi. Litla Esjuberg sagt afbýli heima við bæ og Árvöllur önnur hjáleiga og reiknaðist jarðardýrleiki beggja með heimajörðinni. Þegar Jón Oddson Hjaltalín gerði lýsingu Kjósarsýslu 1746 var þingstaður á Esjubergi. Kaupverð Esjubergs með Grund (Austurbæ) og Árvöllum árið 1816 þegar jörðin var seld úr eigu konungs var 2100 ríkisdalir.
Meintur kirkjuhóll á „Kirkjuflöt“ ofan Leiðvalla.
Þegar Jarðatal Johnsens var tekið saman 1847 var Esjuberg í bændaeigu, metið á 40 hundruð og með einum ábúanda. Í neðanmálsgrein er sagt að jarðabækurnar geti ekki um hjáleigurnar nema árið 1802, en þá er getið Austurbæjar sem er líklega sama hjáleiga og sýslumaður og prestur kalla Grund. Jörðin var metin á 40 forn hundruð í Jarðarmati á Íslandi 1849-50. Hjáleigurnar lögðust báðar af eftir mikið ofanflóðaveður 2. september 1886.
Innan úttektarsvæðisins sem skráð er undir Esjuberg er einstakur minjastaður sem var þingstaður en hann er horfinn. Aðrar minjar eru herminjar á Leiðhömrum, ekki er talið líklegt að þær verði fyrir áhrifum framkvæmdarinnar.
Leiðvöllur er örnefni sem var á malarkambi við Kollafjörð norðanverðan. Ef loftljósmynd frá 1946 er borin saman við nýlegar loftmyndir má sjá að á svæðinu hafa orðið miklar breytingar vegna landsigs, sandnáms og vegagerðar. Vegna þessara þátta hafa grjóteyrin og tjörnin horfið.
Staðhættir: „Vestar er Leiðvöllur, sem talinn er vera hinn gamli þingstaður Kjalarnesþings. Nú er þar aðeins malareyri, sem fellur yfir í flóðum. Ofar var Leiðtjörn, en sandnámið hefur nú eyðilagt hana nema austast. Í hana rann Markagil.“ Leiðvöllur er örnefni sem var á malarkambi niður við sjó út með Kollafirði norðanverðum, á mörkum jarðanna Esjubergs og Mógilsár.
Forn gata ofan Leiðvalla að Esjubergi.
Örnefnið bendir til þess að þarna hafi verið haldin héraðsþing að loknu alþingi. Ofar var Leiðtjörn og kirkjuflöt var ofan við hana en þar var sagt að hefði verið bænhús eða kirkja og viðirnir í hana verið fluttir um Leiðvöll. En talið hefur verið líklegra að sagnir eigi við um kirkjuna á Esjubergi.
Örnefnin Leiðvöllur, Leiðtjörn og Leiðhamrar sem þarna eru gefa vísbendingar um að þarna hafi verið haldin leiðamót, leiðaþing eða héraðsþing. Leiðvöllur er fornt nafn og merkir „völlur þar sem haldin eru leiðamót“. Staðurinn gæti því hafa dregið nafn sitt af leiðaþingi sem haldið var að loknu Alþingi til að greina frá störfum þess og birta tilkynningar.
Lengi hefur verið talið að Kjalarnesþing, sem var sett á fyrir stofnun Alþingis um 930, og talið undanfari þess, hafi fyrst verið á Leiðvelli. Fram kemur í Íslendingabók að fyrir stofnun Alþingis að áður „… vas þing á Kjalarnesi, þat es Þorsteinn Ingólfsson landnámamanns, faðir Þorkels mána lögsögumanns, hafði þar ok höfðingjar þeir es at því hurfu.“
Esja – stekkur ofan Leiðvalla.
Í Landnámu er tekið í sama streng og staðkunnugur höfundur Kjalnesinga sögu virðist hafa horft á tóftir búðanna sem sáust enn suður við sjóinn um 1300. Þorsteinn Ingólfsson var útnefndur allsherjargoði á Alþingi og báru afkomendur hans titilinn eftir það svo það er ekki ólíklegt að hann hafi sett það. Þegar kristni var lögfest árið 1000 var Þormóður Þorkelsson sonarsonur hans allsherjargoði.
Þegar Kristian Kålund kom á Leiðvöll 1873 taldi hann staðinn svara til lýsinga í Kjalnesinga sögu um Kjalnesingaþing, flöt og löng grasræma á norðurströnd Kollafjarðar. Eyrin var þá að mestu þakin sjávarmöl og sjór gekk stundum yfir hana.
Meintur kirkjuhóll á „Kirkjuflöt“ ofan Leiðvalla.
Kålund taldi lítil og óglögg merki búðartófta að sjá þar, helst vestast og innst á eyrinni undir hallanum. Þar voru ef til vill nokkrar lágar upphækkanir sem gátu líka verið grónar skriður eða þúfur.
Sigurður Vigfússon forngripavörður kom á Leiðvöll 20. júlí 1880. Þá blasti við honum breið grjóteyri sem gekk út í sjó með malarkamb fyrir framan og langs fyrir ofan eyrina lá síki. Austan og uppaf því var lítil graseyri sem hét Kirkjuflöt og þar sáust leifar af lítilli tóft. Það var eina mannvirkið sem hann fann þrátt fyrir mikla leit.“
Heimild:
-Breikkun Vesturlandsvegar á Kjalarnesi milli Varmhóla og vegamóta Hvalfjarðarvegar – fornleifalýsing; Esjuberg, 2020.
Esjuberg neðan við Grund – útialtari; til minningar um fyrstu kirkjuna hér á landi.
Gamli Bláa Lónsvegurinn – skilti
Við gamla Bláa Lónsveginn norðan Grindavíkurvegar eru þrjú skilti. Á einu skiltinu stendur einungis „Grindavík – 6 km„. Á öðru eru upplýsingar um „Varnargarðana“ og á því þriðja segir frá „Baráttunni við hraunið„:
Bláa Lónsvegur – skilti.
Varnargarðarnir
„Varnargarðarnir í nágrenni Grindavíkur hafa verndað byggðina í Grindavík fyrir hraunrennsli, ásamt vegum, orkuverinu í Svartsengi og Bláa Lóninu.
Öflugar jarðhræringar hófust á Reykjanesskaga í ársbyrgjun 2020. Hætta var einnig á að hraun rynni á skömmum tíma til byggðar í Grindavík eða næði að ógnaorkuverinu í Svartsengi.
Í ársbyrjun 2024 hófust framkvæmdir við varnargarða sem eru hannaðir til þess að beina hraunrennsli frá byggðinni og öðrum mikilvægum mannvirkjum.
Bláa Lónsvegur – skilti.
Varnargarðaranir eru úr 2,5 milljón rúmmetrum af jarðefni. Heildarlengdin er 13,5 kílómetrar.
Garðarnir eru stórvirki, unnir til að tryggja öryggi Grindavíkur. Með þekkingu og hugrekki hefur verið reist varnarkerfi sem er einstætt í sinni röð.
Hve voldugir eru varnargarðarnir?
-Væru garðarnir opin rými kæmust þar fyrir 33 milljón geitur. Það er 16.000 sinum fleiri geitur en lifa á Íslandi.
-Ef varnargarðarnir væru fyllti af heyrúllum, myndi það nægja til að næra íslensku geiturnar í næstum 300 ár!
-Þú þyrftir að ganga endilengt eftir 135 fótboltavöllum til að jafna lengd garðanna.“
Bláa Lónsvegur – skilti.
Baráttan við hraunið
„Hraunrennsli í nágrenni Grindavíkur hefur skemmt mikið af innviðum. Meðal annars runnið yfir vegi og rofið hitaveitulagnir og raflónur. Hraunkælingu hefur verið beitt til varnar, auk varnargarða.
Hraun hefur nokkrum sinnum runnið yfir vegi sem liggja að Grindavík. Alls hafa verið lagðir 38 kílómetrar af nýjum vegum, þar af tæpir 9 kílómetrar yfir nýrunnið hraun.
Áður en vegur er lagður yfir nýrunnið hraun er það kælt, jafnað út og styrkt með jarðefni sem tryggir stöðugleika vegarins.
Rennandi hraun kælt með vatni
Bláa Lónsvegur – skilti.
Til að hægja á hraunrennsli var beitt aðferð sem hefur aðeins einu sinni áður verið notuð á íslandi, þ.e. á Heimkaey árið 1973. Vatni var dælt á hraunið til að kæla glóandi massann, mynda storknað lag og hindra framrásina sem mest. Kælingin átti þátt í að verja mikilvæga innviði, til dæmis hjá orkuverinu í Svartsengi þegar hraunrennslli ógnaði starfseminni.
Hve langir eru nýlögðu vegirnir?
-Ef raða ætti meðalstórum geitum í röð eftir vegunum þyrftum við að smla um 38.000 geitum. Á Íslandi eru aðeins 2.000 geitur svo þær dygðu skammt.
-Ef geit gæti rölt 3.6 kílómetra á dag tæki það hana meira en 10 daga að leggja nýju vegina að baki.
-Geitin hefði þó rölt yfir endilanga 30 fótboltavelli.“
Bláa Lónsvegur – skilti.
Arahóll og Aragerði – skilti
Í Vogum er upplýsingaskilti við Arahól og Aragerði. Á skiltinu er eftirfarandi texti:
Arahólavarða
„Vörðuna á Arahól lét Hallgrímur Scheving Árnason útvegsbóndi í Minni-Vogum hlaða árið 1890. Verkið vann frændi hans Sveinbjörn Stefánsson. Varðan er hlaðin úr höggnu hraungrýti og steinlímd með kalki úr Esjunni sem unnið var í kalkofninum í Reykjavík. Varðan mun ekki hafa verið hlaðin í neinum ákveðnum tilgangi. Þegar varðan var nokkuð farin að láta á sjá, um það 100 árum eftir að hún var reist, var hún löguð með sementi af Leifi Kristánssyni frá Helgafelli.
Skrúðgarður
Þegar húsum tók að fjölga og byggð að þéttast í Vogum sáum menn fyrir sér að honn víði og fagri hvammur sem Aragerði var, yrði sjálfkjörinn skrúðgarður og skemmtilundur Vogamanna í framtíðinni. Fyrstu trjánum var plantað þar upp úr 1950 fyrir atbeina Egils Hallgrímssonar (Árnasonar) kennara frá Austurkoti. Árið 1968 gáfu landeigendur Kvenfélaginu Fjólu Aragerði til umsjár. Í dag er það í umsjón sveitarfélagsins. Í hinum skjólsæla hvammi er bæjarhátíð sveitarfélagsins haldin ár hvert.
Vegagerð Hafnargötu
Eftir að Útgerðarfélag Vatnsleysustrandar hóf starfsemi sína á Eyrarkotsbakka var orðið aðkallandi að bæta úr vegleysunni og koma þangað akfærum vegi. Því réðst Útgerðarfélagið í lagningu Hafnargötu um 1931. Verkið var líklega unnið í þegnskylduvinnu og meira eða minna með höndum. Grjót var flutt með hestvögnum í Sólheimabrekkuna og Vogatjörnina norðanverða. leyfi fyrir grjótnámi fékkst hjá landeigendum. grjóri var lengi bætt í tjörnina, því þar vildi vegurinn síga.“
Sumarsólstöður
„Sólstöður eða sólhvörf er sú stund þegar sól fer lengst frá miðbaug himins til norðurs eða suðurs. Sólstöður eru tvisvar á ári, sumarsólstöður á tímabilinu 20.-22. júní, þegar sólargangurinn er lengstur og vetrarsólstöður 20.-23. desember, þegar hann er stystur. Breytileiki dagsetninganna stafar fyrst og fremst af hlaupársdögum.
Jónsmessusólin.
Nafnið sólstöður vísar til þess að sólin stendur kyrr, það er hættir að hækka eða lækka á lofti. Árstíðir eru gagnstæðar á norðurhveli og suðurhveli sem gerir það að verkum að þegar það eru vetrarsólstöður á norðurhveli þá eru sumarsólstöður á suðurhveli og öfugt.
Kvenkynsorðið sólstöður þekkist þegar í fornu máli og sama er að segja um hvorugkynsorðið sólhvörf í sömu merkingu. Í ritinu Stjórn, gamalli biblíuþýðingu frá 14. öld, segir t.d. um sólstöður:
sólin gengr þann tíma upp ok aukast hennar gangr eptir þá sólstöðuna sem á vetrinn verðr, en þeir sem Arabiam byggja, byrja sína áratölu eptir hina sólstöðuna, sem á sumarit verðr.
Hauksbók á sýningu í gamla Landsbókasafninu.
Og í Hauksbók stendur um sólhvörf:
á þeim degi, er 10 nætr ero til jónsmesso, þá ero sólhvörf, er sól er í miðju landsuðri, en um vetrinn eptir at miðri nátt 10 dögum firir jólanótt.
Í orðabók Björns Halldórssonar, sem gefin var út 1814, eru bæði orðin sögð merkja hið sama. Þau eru skýrð með latneska orðinu ‘solstitium’ og danska orðinu ‘Solhverv’.
Í síðari tíma máli hafa orðin einnig sömu merkingu. Í bókinni Stjörnufræði-Rímfræði (1972:71), eru sólstöður og sólhvörf sögð eitt og hið sama og skýringin er:
Jónsmessusólin.
sú stund, þegar sól kemst lengst frá miðbaug himins til norðurs eða suðurs. Sólstöður eru tvisvar á ári, á tímabilinu 20.-22. júní 20.-23. desember. Um sumarsólstöður er sólargangurinn lengstur, en um vetrarsólstöður stytztur … Nafnið sólstöður mun vísa til þess að sólin stendur kyrr, þ.e. hættir að hækka eða lækka á lofti.
Dæmi í ritmálssafni Orðabókarinnar, sem er úr annál frá 1783, sýnir notkun sólhvarfa um sólargang að sumri:
En eftir sólhvörf, 21. Junii, kom votviðri [og] regn.
Orðið sólstöður á rætur að rekja til latínu solstitium af sögninni sto ‘standa’ en sólhvörf er samnorrænt orð, sbr. danska orðið solhverv í sömu merkingu.
Jónsmessa
Jóhann skírari.
Til eru ritaðar heimildir um að skrifa nafn Jóhannesar skírara Jón eða Jóan skírari eða baptisti og þaðan er heitið Jónsmessa, frekar en Jóhannesarmessa komið. Hún er eini fæðingardagur dýrlings sem haldinn er helgur utan eina af sjö helstu messum Maríu guðsmóður, en einn þeirra, 8. september er áætlaður fæðingardagur hennar.
Uppruni
Þegar Rómverjar á 1. öld f.Kr. tóku upp júlíanska tímatalið var haldið up á 24. júní sem lengsta dag ársins og haldin forn sumarsólstöðuhátíð og sambærileg vetrarsólstöðuhátíð sem stysta dag ársins þann 24. desember. Var það líkt og víðast hvar annars staðar á þeim tíma að haldið hefur verið upp á sólstöður að sumri og vetri.
Kort af rómverska heimsveldinu þegar það var stærst, á tímum Trajanusar 98-117 e.Kr.
Þegar Rómarkirkjan ákvað nokkrum öldum seinna að haldið skyldi upp á fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara á þessum fornu Rómversku sólstöðuhátíðum miðaði hún við júlíanska tímatalið, en vissi þá ekki að stjarnfræðileg nákvæmni tímatalsins var ekki rétt og munaði 3. dögum á hinum raunverulegu sólhvörfum og tímatalinu. Samkvæmt Nýja testamentinu, Lúkasarguðspjalli 1:26 og 1.36, átti Jóhannes skírari að hafa fæðst sex mánuðum á undan Jesú. Jónsmessa átti því að vera á sumarsólstöðum en jól, fæðingarhátíð Krists á vetrarsólstöðum. En vegna þess að júlíanska tímatalið var ekki rétt settu þeir eftir sinni bestu vitneskju fæðingarhátíðir þeirra á 24. júní og 24. desember.
Jónsmessuhátíð í Hafnarfirði (Hellisgerði) 1921.
Þegar tímatalið var leiðrétt og sólstöðurnar færðar á sína réttu stjarnfræðilegu daga, sem eru um 21. júní og 21. desember, var samt áfram haldið í fyrri dagsetningar og því eru Jónsmessa og jól þremur dögum eftir stjarnfræðilegar sumar-og vetrarsólstöður.
Í Norður-Evrópu höfðu sólstöðuhátíðirnar ætíð haft meira gildi en sunnar í álfunni, væntanlega vegna þess hve mikill munur er á lengsta og stysta degi ársins þar. Voru til dæmis á þessum dögum mikil blót á Norðurlöndunum. Þegar Ólafur konungur Tryggvason var búinn að kristna Norðmenn virðist hann hafa viljað bæta landmönnum upp hin fornu blót með því að setja niður ársfjórðungslegar hátíðir í stað hinna ársfjórðungslegu blóta. Í einu fornriti segir svo:
„… feldi blót og blótdrykkjur og lét í stað koma í vild við lýðinn hátíðardrykkjur jól og páskar, Jónsmessu munngát og haustöl að Mikjálsmessu.“
Forn Norsk lög geta þess einnig að hver bóndi í Frostaþingi skyldi eiga tiltekið magn af öli á Jónsmessu líkt og um jól.
Jónsmessa á Íslandi
Þingvellir til forna var haldið á Þingvöllum í kringum Jónsmessuna.
Jónsmessa virðist aldrei hafa verið mikil hátíð á Íslandi þótt ætla megi að yfir henni hafi verið mikil helgi í kaþólskum sið og jafnvel lengur. Helgina má mæla í því að milli tuttugu til þrjátíu kirkjur voru helgaðar Jóhannessi skírara einum eða honum ásamt einhverjum öðrum dyrlingi. Jónsmessa var einnig ekki felld niður úr tölu íslenskra helgidaga fyrr en 1770, löngu eftir siðaskipti, sem bendir til þess að yfir deginum hafi ríkt þó nokkur helgi langt umfram kaþólskan sið.
Hve ólík hátíð Jónsmessa var á Íslandi er talið að rekja megi til náttúrufarslega aðstæðna og hvenær hentugast var út frá þeim að halda Alþingi.
Á Þingvöllum.
Á þessum tíma ársins var sauðburði oftast lokið, búið að rýja fé og reka á fjall. Búið að verka tún en sláttur ekki hafinn. Því var þessi tími einmitt hentugasti tími sumars til þess að kasta mæðinni og gera sér glaðan dag. En einmitt þessvega er talið að Alþingi hafi verið sett niður á þessum tíma því þetta var jafnframt sá tími sem flestir gátu komist frá til þess að þinga.
Á þjóðveldistímanum kom þingið saman um miðjan júní og stóð í tvær vikur. Er líklegt þótt ekki séu til af því neinar frásagnir eða ritaðar heimildir að fólk hafi gert sér þar glaðan dag samhliða alvarlegri fundarhöldum á þingstaðnum.
Á Þingvöllum við Öxarárfoss, að vestanverðu.
Eins er það með venjur á Jónsmessunótt, að á Íslandi var ekki sama trúin á mikil drauga eða nornalæti, kanski vegna þess að þær verur þola illa dagsins ljós og þessi nótt nær dagsbjört og því ekki neitt myrkur til að hræðast hvað leynst gæti í því. Þó þótti Jónsmessunótt ein af fjórum mögnuðustu nóttum ársins ásamt jólanótt, nýjársnótt og þrettándanótt en allar þessar nætur eru nálægt sólhvörfum. Margur af þeim átrúnaði sem þessum nóttum tengdist var hinn sami, eins og að þær væru góðar til útisetu á krossgötum, kýr tali og selir fari úr hömum sínum.
Sumarjónsmessa
Sumarsólhvörf á Jónsmessu (Jóhannesar skírara).
Árni Björnsson fjallar ítarlega um sögu Jónsmessunar, hér á landi sem erlendis, í bók sinni Saga daganna. Hér verður stiklað á stóru í umfjöllun hans.
Jónsmessan er fæðingarhátíð Jóhannesar skírara enda eru Jón og Jóhannes tvö afbrigði sama nafns í íslensku. Í gömlum ritum er Jóhannes skírari oft nefndur Jón eða Jóan skírari eða baptisti. Dagsetningu Jónsmessu má rekja til ákvörðunar Rómarkirkjunnar að haldið skyldi upp á fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara á fornum sólstöðuhátíðum, á stysta og lengsta degi ársins á norðurhveli jarðar. Samkvæmt Nýja testamentinu fæddist Jóhannes um það bil sex mánuðum á undan Jesú.
Á Jónsmessu að sumri.
Að Jesús sé fæddur í svartasta skammdeginu þegar sólarganginn tekur að lengja, er auðvitað þrungið merkingu og táknar þá von sem Jesús færir mannkyninu samkvæmt kristinni guðfræði. Því passaði það fullkomlega að fæðing Jóhannesar skyldi tímasett þegar sólargangur væri sem lengstur.
Þegar júlíanska tímatalinu var komið á í Rómaveldi á 1. öld f.Kr., héldu Rómverjar upp á 24. júní sem lengsta dag ársins. Það tímatal lá til grundvallar ákvörðun Rómarkirkjunnar nokkrum öldum síðar að messudag Jóhannesar skírara bæri upp á þann dag. Menn gerðu sér þá ekki grein fyrir því að sumarsólhvörf höfðu færst fram um þrjá daga miðað við stjarnfræðilegar sólstöður. Jónsmessu ber því ekki upp á lengsta dag ársins fremur en jólin á stysta dag ársins.
Jónsmessa hefur alla tíð haft á sér aðra mynd á Íslandi en sunnar í Evrópu. Í Evrópu er hún miðsumarshátíð, samanber leikrit Shakespeares, A Midsummer Night’s Dream sem á íslensku nefnist Draumur á Jónsmessunótt. Þar tíðkuðust svallveislur miklar, brennur og dansleikir sem gjarnan tengdust ýmsum yfirnáttúrlegum verum, nornum og djöflum.
Marteinn Lúther (1483 – 1546).
Skiljanlega leist mörgum kirkjumanninum illa á slíka hegðun á helgum degi. Marteinn Lúter sveiflaðist til dæmis milli þeirrar skoðunar að gleði alþýðunnar ætti rétt á sér og að hegðun hennar líktist mest hjáguðadýrkun. Þrátt fyrir viðleitni kirkjunnar manna er enn haldið upp á Jónsmessu með brennum, dansi og drykkju, en hátíðarhaldið hefur vissulega orðið hóflegra í löndum Evrópu eftir því sem aldirnar liðu.
Náttúrufar, atvinnuhættir og samfélagsforsendur hafa komið í veg fyrir að Jónsmessuhátíðin skipaði sama sess á Íslandi og annars staðar. Jónsmessan er ekki um miðsumar samkvæmt gamla íslenska tímatalinu, sumarið er ekki hálfnað fyrr en um miðjan júlí. Á þjóðveldisöld hófst Alþingi dagana kringum 24. júní og því ekki tími fyrir almenn hátíðahöld kringum landið. Síðar seinkaði setningu Alþingis, líklega vegna kólnandi veðurfars sem tafði fyrir öllum vorverkum og kom enn frekar í veg fyrir að menn gætu gert sér glaðan dag á Jónsmessu. Strjálbýli landsins gerði samkomur allar erfiðar og vegna skógleysis voru litlar forsendur fyrir því að halda miklar brennur á þessum tíma með tilheyrandi söng og dansi.
Sumarsólstöður á Reykjanesskaga.
Bjartar nætur hafa líka átt sinn þátt í því að máttur góðra sem illra vætta hefur þótt í lágmarki kringum Jónsmessu og því lítil ástæða til að þóknast þeim með dýrkun hvers konar sem einkenndist af svalli í Evrópu. Jónsmessunótt þykir þó enn með mögnuðustu nóttum ársins en þá yfirleitt tengd náttúrutrú ýmiss konar. Jónsmessunæturdöggin á að vera heilnæm, hvort sem fólk veltir sér upp úr henni nakið eða lætur sér nægja að ganga í henni berfætt. Jónsmessunótt er einnig góður tími til að finna steina með ýmsar heilsusamlegar náttúrur og til að tína grös til lækninga – sú venja gæti átt sér vísindalega stoð því efnasamsetning jurta er auðvitað breytileg eftir árstíma.
Jónsmessunótt.
Nú á dögum ættu aðstæður að vera hátíðahöldum á Jónsmessu meira í vil en fyrr á tímum. Hlýrra veðurfar gerir það að verkum að vorverkum bænda er gjarnan lokið fyrir Jónsmessu og heyskapartíð ekki enn hafin. Það sem helst hefur staðið gleðskap á Jónsmessu fyrir þrifum er hve nálæg hún er þjóðhátíðardeginum 17. júní. En á móti kemur að sífellt fleiri kynnast Jónsmessuhátíðum erlendis, og betri efnahagur og styttri vinnutími eykur eftirspurn eftir skemmtunum þannig að krafan um gleðskap á Jónsmessu kann að styrkjast á næstu árum og áratugum.
Þjóðtrú
Lausnarsteinar.
Í íslenskri þjóðtrú kallast ýmsir kraftar á yfir Jónsmessuna. Sérstaklega þykir aðfaranóttin mögnuð. Upp úr stendur sú gamla trú að heilsusamlegt sé að velta sér upp úr dögginni á Jónsmessunótt. Þá öðlaðist döggin mikinn lækningamátt. Það þótti því góður siður og flestra meina bót að hlaupa berstrípaður út í nóttina og velta sér upp úr dögginni. Óskir fái menn uppfylltar og hamingjan ríki enda verður manni ekki misdægurt næsta árið á eftir.
En þetta er einnig tími kraftagrasa og náttúrusteina. Sagt er að á Jónsmessunótt fljóti upp margvíslegir náttúrusteinar í tjörnum og sjó. Þeir hafa töframátt, eru svokallaðir lausnarsteinar sem hjálpa bæði konum og kúm. Þá sé hægt að finna ýmis nýtileg grös enda verða töfrajurtir þá sérlega áhrifamiklar.
Kýr á Jónsmessunótt.
Hér skal ekki gert lítið úr þeirri þjóðtrú að á Jónsmessunótt tali kýrnar mannamál. En ef miðað er við þjóðtrúna eru þær reyndar sítalandi. Sumar eru sagðar tala á nýársnótt.
Miðsumarshátíðir njóta mikilla vinsælda á Norðurlöndum en hér á landi eru ýmsar yfirnáttúrulegar verur tengdar sólstöðum. Þannig er hin sænska miðsumarshátíð sagður töfrandi tími rómantíkur enda er þetta árstími brúðkaupa. Þar bera konur gjarnan blómakransa á höfði. Þeim ógiftu er ráðlagt að tína sjö ólíkar blómategundir í krans og leggja undir kodda. Þá muni þeim birtast þeirra töfrandi draumaprins.“
Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3lst%C3%B6%C3%B0ur
-https://web.archive.org/web/20180523002401/http://www.arnastofnun.is/page/ordpistlar_solstodur
-https://is.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3nsmessa
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=3532
Dögg á Jónsmessu.
Dimmadalsvarða
Á barmi Dimmadals ofan Breiðabólstaðar í Ölfusi er varða. Þessi varða er hvorki í Fornleifaskráningu né í örnefnalýsingu af svæðinu.
Varða ofan Dimmadals (ASS).
Varðan er ekki á landamerkjum Breiðabólstaðar og Litlalands og ekki við forna leið. Varðan virðist því fyrst og fremst vera ætluð til að vekja athygli á hinum athyglisverða Dimmadal [Dimmadalsvarða]. Skv. Jarðfræðikorti ÍSOR er dimmidalur forn gígur, hluti af stórri dyngju ofan Breiðabólstaðar.
Í örnefnalýsingu Eiríks Einarssonar fyrir „Vindheima og Breiðabólstað“ segir m.a.: „Bæirnir fyrir utan enda Hjallafjalls nefnast Hlíðarbæir. Þeir standa undir hlíðinni þar sem hún er aftur einföld, en tvöföld er hlíðin frá Þurá að Kerlingarbergi. Hér verður fjallað um örnefni beggja jarðanna í einum kafla. Bæirnir standa í breiðum hvammi undir hlíðinni. Mikil hæð er upp frá bæjunum og heitir Ásar. Þessir bæir eru nefndir Austur-Hlíðarbæir, og Austurbæirnir, sé miðað við Litlaland og Hlíðarenda, sem eru utar með hlíðinni.
Ofan dals þess, eða hvamms sem Austurhlíðarbæirnir standa í, er mikil hæð, allt inn að Krossfjöllum, og heitir Ásar, eins og áður er nefnt.
Breiðabólstaður ofanverður.
Skammt norður frá Hákarlsbyrgi er dálítil hæð sem heitir Rella. Uppi á henni stendur varða. Norður frá Rellu eru lægðir í röð, í stefnu suðaustur til norðvestur. Þær heita Fremsta-Vatnsstæði, Mið-Vatnsstæði og Innsta-Vatnsstæði. Suður frá Vatnsstæðunum, en vestan við Rellu er Rjúpnavarða á lítilli hæð. Norðvestar er Sauðabrekknavarða. Vestan við hana eru Sauðabrekkur, grösugar brekkur og smáhvammar móti suðvestri. Suðvestan við Sauðabrekkur er grasflöt ein, sem heitir Grútarbeyla, og litlir gilskorningar sunnan við hana. Vestan við Sauðabrekkur og Grútarbeylu er mikið mólendi, sem heitir Leirdalsmóar. Ná þeir vestur að Litlalandsmörkum og niður að Borgarlágum.
Dimmidalur.
Ofantil á Ásum, miðsvæðis, er þröngur dalur og hæðir kring um hann. Dalurinn heitir Dimmidalur, og er raunar gígur og Ásar hraundyngja. Hæðin kringum Dimmadal heitir Dimmadalshæð, gígbarmarnir. Austur frá Dimmadal, austan í Ásum, eru brekkur móti suðaustri. Þær heita
Merabrekkur, Innri-Merabrekka og Fremri-Merabrekka. Sunnan við Merabrekkur er mishæð dálítil sem heitir Ásahnúkur“.
Í lýsingu Jóns Svanþórssonar eftir ferð hans um Ólafsskarðsveg segir m.. um Dimmadal: „Dimmidalur er fallegur gígur og hluti af Ásum, sem eru móbergsásar og hraundyngja staðsett ofantil við bæinn Breiðabólstað í Ölfusi. Þetta svæði er ofan við Hlíðardal, í næsta nágrenni við Þorlákshöfn.Hér eru helstu staðreyndir um svæðið.
Ólafsskarðsvegur – ÓSÁ.
Dalurinn sjálfur er í raun eldstöðvar/gosgígur sem er hluti af eldri jarðmyndunum á svæðinu (t.d. eldri en eldvarpið). Svæðið liggur ofan og norðaustan við Breiðabólstað. Þegar gengið er eftir gamla Ólafsskarðsvegi liggur leiðin framhjá hæðinni Ásum og ofan við Dimmadal. Svæðið og örnefni þess eru ítarlega skráð í örnefnasöfnunum sem varðveitt eru hjá Árnastofnun. Hægt er að kynna sér gönguleiðir og nákvæma staðhætti á svæðinu í skráningum Ferðafélags Íslands um Ólafsskarðsveg.
Ásar eða Dimmadalshæð er gamall eldgígur dyngja sem blasir við af Þrenslavegi. Í toppi dyngjunar er gígurinn Dimmidalur og við hann há varða sem sést bæði úr vestri og austri t.d. af Þrengslavegi. Rás er frá Dimmadal niður undir brún ofan við Vindheima sem var hjáleiga frá Breiðabólstað. Báðum megin við Ása myndast dalir. Austan megin er Torfdalur og Fagridalur að vestan. Önnur og minni dyngja er suðvestur af Ásum. Hún heitir Ás eða Litlalandsás með gíg í toppi. Heitir þar Stekkjardalur. Hlíðardalur er á milli Ás/Litlalandsás áð vestan og Lyngbrekkna að austan. Á mörkum Breiðabólsstaðar og Litlalands skammt ofan vegar, er dálítill hóll og í honum er Draugshellir. Þar hafast við draugur, ungur piltur sem glettist við ferðamenn, en rétt austan hellisins var áningarstaður langferðamanna í Rifjabrekkum. Fyrir nokkrum árum tóku nokkrir vaskir menn sig til og mokuðu út úr hellinum mold sem hafði lokað honum eins og hægt er að kynna sér á Ferlir.is (Draugshellir).
Heimildir:
-Örnefnalýsing fyrir Vindheima og Breiðabólstað – Eiríkur Einarsson 17. nóv. 1968.
-Jón Svanþórsson.
-Aðalskráning fornleifa í sveitarfélaginu Ölfusi, Áfangaskýrsla I, Reykjavík 2015.
Breiðabólstaður – jarðfræðikort ISÓR.
Ratleikur Hafnarfjarðar 2026
Þegar jarðfræðikort ÍSOR af Reykjanesskaga, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, er skoðað er áhugavert að sjá helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi.
Mosagróið hraunsvæði.
Hraununum eru gefin nafngiftirnar s.s. kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv, stó og hrú. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.
Þessi Ratleikur Hafnarfjarðar er sá 30. í röðinni. HÉR má sjá sögu ratleiksins frá upphafi. Guðni Gíslason og Kristjana Þórdís Ásgeirsdóttir, eiginkona hans, eiga miklar þakkir skildar fyrir dugnað og þrautseigju við viðhald ratleiksins síðustu tvo áratugina.
01. Hafnarfjarðarhraun
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Fyrir um 8000 árum varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sunnan Garðabæjar og þaðan runnu í því gosi hraunin sem mynda landsvæðin norðan og norðvestan eldstöðvarinnar er nú umlykja bæði hluta Garðabæjar og Hafnarfjarðar. Í heild sinni nefnast hraunin Búrfellshraun, en eins og þekkt er bera ýmsir hlutar þess sérstök nöfn, svo sem Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Lækjarbotnahraun, Urriðakotshraun, Svínahraun, Flatahraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun vestast.
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur rannsakaði Búrfellshraun (1954) og lét aldursgreina sýnishorn tekið við Bala með geislakoli (1973), en síðan hafa ýmsir fjallað um það, nú síðast Árni Hjartarson 2009. Hann segir fjóra hraunstrauma hafa runnið í gosinu í eftirfarandi aldursröð: Fyrst rann taumur niður í Straumsvík – hann er nú grafinn undir yngri hraunum (Kapelluhraun) utan smáskækill sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Næst rann taumurinn sem merktur er Gráhelluhraun til sjávar í Hafnarfirði. Þá þriðji taumur til sjávar milli Álftaness og Arnarness (Urriðakotshraun, Vífilsstaðahraun, Gálgahraun). Og loks hinn fjórði, smáskækill til suðurs frá Búrfelli og myndaði svonefnda Kringlóttugjá.
02. Kapellan
Kapellan.
Kapellutóft er rúst af litlu húsi við neðri brún Kapelluhrauns nálægt Straumsvík. Rústin er í landi Þorbjarnarstaða sem er eyðibýli sem stóð ofan við Straum. Tóftin er talin vera af kapellu frá kaþólskri tíð, eftir að hraunið rann á 12. öld.
Örnefnið Kapelluhraun er ekki gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samband við siðbreytinguna á 16. öld. Eldri nöfn á hrauninu eru Nýjahraun og Bruninn að neðanverðu.
Kapellan – Alfaraleiðin v.m.
Árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hafði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40×2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar
Kapellan – leifar Alfaraleiðarinnar.
Gamla þjóðleiðin, Alfaraleiðin, millum Hafnarfjarðar og Suðurnesja lá frá Hvaleyri, framhjá kapellunni, enda staðsetning beinlínis valin vegna hennar, og áfram til suðurs að vörðu í hrauninu með stefnu að annarri slíkri á hraunkanti Brunans (Kapelluhrauns) autan Gerðis. Nú er þessi forna leið horfin á milli Leynis norðan Kapelluhrauns og Hrútagjárdyngjuhrauns austan Gerðis, en sést þó enn á litlum kafla í hraunhól þeim er kapellan stendur á, auk þess stök varða stendur enn á millum hennar og Gerðis ofanvert.
03. Hraunin – Kúadalur
Kúadalur.
Hraunin sunnan Brunans (Kapelluhrauns), milli Gerðis og Efri-hellra, eru tiltölulega slétt og vel gróin lyngi og birki, enda mun eldri og mosinn því á góðu undanhaldi. Kapelluhraunið (Bruninn), sem er bæði miklu mun hærra og úfnara, þakið hraungambra, rann árið 1151. Vestan við það eru nokkur hraun, þ.á.m. fimm nefnd Selhraun, öll eldri en 4000 ára. Líklegt má telja að örnefnin hafi fremur orðið til af seinni tíma notkuninni en upprunanum. Nyrst í Hrútargjárdyngjuhrauni eru Óttarsstaðir, Straumur og Þorbjarnarstaðir.
Kúarétt í Kúadal.
Geldingahraun eða Afstaphraunið eldra er eitt selhraunanna og ofar raða Selhraunin sér milli þess og Hrútargjárdyngjuhraunsins, sem er um 7200 ára.
Í Hraununum eru fjölmargar fornleifar, margar enn óskráðar.
Hér í Kúadal, skjólsællri hraunlægð, var hraundalurinn nýttur sem stöðull fyrir kýr frá Straumi, jafnvel þótt staðurinn sé í landi Óttarsstaða.
04. Lónakot
Lónakot – fjárhúshóll.
Kornelíus Jónsson (1915) úrsmiður og gullsmiður í Reykjavík byggði fjárhús fyrir ofan Lónakot um 1960 þegar hann keypti hluta Lónakots jarðarinnar af Sæmundi Þórðarsyni kaupmanni. Sæmundur keypt jörðina 1939 af Guðlaugi Engilbert Sveinssyni (1883-1955). Guðlaugur sem ætíð var nefndur Laugi Lóna, flutti þá búferlum frá kotinu inn í Hafnarfjörð.
Guðlaugur tók við Lónakoti árið 1902, en þá hafði jörðin verið í eyði í tvö ár eftir að Hallgrímur Grímsson og seinni kona hans Rannveig Ólafsdóttir fluttu þaðan ásamt fjórum börnum sínum. Fimmta barnið höfðu þau misst úr skarlatsótt aldamótaárið 1900. Þeim var gert ókleift að búa í Lónakoti eftir að bæjarhúsin voru brennd í kjölfar farsóttarinnar sem kom upp á bænum.
Lónakot – fjárhúshóll.
Þegar Guðlaugur tók við jörðinni hófst hann handa með að byggja nýjan bæ á Bæjarhólnum. Hann bjó í Lónakoti ásamt sambýliskonu sinni Guðríði Jónsdóttur og þeim fæddist dóttirin Jónína Björg 1904. Þegar Guðlaugur og Guðríður fluttu frá Lónakoti á þriðja áratug 20. aldar eins og svo margir aðrir Hraunamenn, héldu þau áfram að nýta jörðina fyrir búfénað sinn. Þau bjuggu þá í litlu bakhúsi við Krosseyrarveg.
Merkið er í aflöngu hraunhveli sunnan fyrrum fjárhús Kornelíusar ofan Lónakots. Áhugavert er þó að ganga niður að gamla Lónakotsbænum og skoða minjarnar, sem þar eru neðan Lónanna.
05. Litli-Rauðamelur
Litli-Rauðamelur.
Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar fyrir Óttarsstaði er m.a. getið um Stóra- og Litla-Rauðamel. Þar segir: „Óttarsstaðir eru í Hraununum svonefndu og tilheyrðu áður Garðahreppi, en land jarðarinnar var lagt undir Hafnarfjörð, þegar álverksmiðjan kom. Skógargatan liggur áfram suður yfir Rauðamel litla og austan við Rauðamel stóra, en Suðurnesjavegurinn lá milli Rauðamelanna. Rauðimelur litli var lágur melhóll. Rauðimelur stóri var sunnar. Hann var feiknastór, og var varða á honum í gamla daga. Vestast á honum var rofabarð með hríslum. Nú eru melar þessir horfnir vegna flugvallargerðar og komin tjörn, þar sem sá syðri var.“
Litli-Rauðamelur.
Þrátt fyrir fullyrðingu þess efnis í framgrendri örnefnlýsingu að Litli-Rauðimelur sé horfin „lifir“ hann enn góðu „lífi“ skammt norðnorðaustan þess „Stóra“, sem nú er orðinn að risastóru grjótnámusvæði. Nú, þegar fyrirhugað er að stækka námusvæðið enn frekar vegna fyrirhugðrar stækkunar Straumsvíkurhafnar, er full ástæða til að fylgjast vel með framvindu ákvarðana á svæðinu – því reynslan sýnir að verktaka eiga það til að virða takmarkanir leyfa af vettugi þá og þegar þeim hentar. Sem dæmi þá voru þeir búnir að leggja nýjan veg í hrauninu sunnan og vestan gamla námusvæðins skv. ákvörðun byggingafulltrúa án þess að deiliskipulag fyrir það hafði áður verið samþykkt í bæjarstjórn.
06. Slunkaríki – Óttarsstaðafjárborg
Smalaskálaker – Slunkaríki.
Fjárborgir eru víða að finna á Reykjanesskaganum og víðar og vitna um gott verklag og hyggjuvit fyrrum forfeðra og -mæðra er hlóðu þær á sínum tíma.
Flestar borgirnar eru kenndar við bæi sem þær tilheyrðu en ein fjárborg er þó kennd við konu og nefnd Kristrúnarfjárborg. Þessi fjárborg stendur á nokkuð sléttum hraunhrygg skammt vestan við Smalaskálahæð í Hraunum sunnan við Straumsvík. Fjárborgin er allt eins nefnd Óttarstaðafjárborg, en Kristrúnarborg er það nafn sem staðkunnugir notast jafnan við.
Óttarsstaðaborg.
Konan sem fjárborgin er nefnd eftir hét Kristrún og var Sveinsdóttir en hún kom upphaflega sem vinnukona að Óttarstöðum frá Miðfelli í Þingvallasveit og varð húsmóðir á bænum. Gísli Sigurðsson lögregluþjónn í Hafnarfirði og örnefnasafnari sagði frá því í örnefnaskrá sinni að Kristrún hefði hlaðið borgina ásamt vinnumanni sínum.
Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll eða fyrrum rauðamelur í jarðfalli Hrútagjárdyngjuhrauns.
Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„. Rauðamalarhóllinn er merkilegt jarðfræðifyrirbrigði frá því áður en Hrútargjárdyngjuhraunið rann.
Smalaskálaker / Slunkaríki.
„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein Friðfinnsson. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Myndlistarmaðurinn tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið. Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.
Smálaskálaker – Slunkaríki 1980.
Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið stóð af sér flest veður um árabil. Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið.
Slunkaríki – minnisvarði um listaverk.
Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki.
Þrátt fyrir álag Hrútagjárdyngjuhrauns hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra-Rauðamel og Litla-Rauðamel skammt norðar. „Rauðamelarnir“ í Hraununum eru skýr vísbending um fyrrum jarðsögu og mótun vestanverðans Reykjanesskagans.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess fyrrum.
07. Vorréttin
Vorréttin.
Þegar gengið er eftir Gerðisstíg framhjá Neðri-Hellum, ágætum fjárskjólum með hleðslum fyrir, sést handan þeirra námasvæði þar sem Þorbjarnarstaða-Rauðamelur var áður fyrr. Nú er fátt sem minnir á Rauðamelshólana eins og þetta kennileiti dregur nafn sitt af.
Stígurinn liggur áfram til suðausturs framhjá Rauðamelsréttinni að Vorréttinni, öðru nafni, undir vesturjaðri Kapelluhrauns (Brunans). Í þröngum krika norðan þess stendur þessi fallega hlaðna rétt, hlaðin úr nálægu hraungrjóti.
Vorréttin.
Réttir sem þessi er dæmigerð „heimarétt“ með „almenningi“ og tveimur dilkum. Líklegt má telja að „Vorréttin“ sé forveri „Þorbjarnarstaðaréttarinnar“ við norðanvert túnhliðið að bænum. Vorréttir voru jafnan rúningsréttir nærliggjandi bæja. Önnur slík þar nálægt var fyrrum Rauðamelsréttin millum Þorbjarnarstaða-Rauðamels og Vorréttarinnar.
08. Þorbjarnarstaða-Rauðimelur
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Í Náttúrufræðingnum 1965 má lesa um „Forn eldvörp í Selhrauni“ eftir Jón Jónsson, jarðfræðing: „Ekki alllangt sunnan við Straum í Garðahreppi [nú Hafnarfirði] og skammt vestan við Kapelluhraun eru forn eldvörp. Þar hefur Vegagerð ríkisins tekið rauðamöl til ofaníburðar í vegi, og það er mest þeirri starfsemi að þakka, að hægt er nú að fullyrða að hér er um eldvörp að ræða.
Hraunklettur við Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Ekki er mér kunnugt um, hvernig þarna leit út áður en byrjað var að taka þar efni, en svo lítið ber á þeim hluta gíganna, sem enn er eftir óhreyfður, að líklegt má teljast, að þeim hefði alls ekki verið veitt eftirtekt, hefði þarna ekki verið grafið með stórvirkum tækjum.
Nú er þarna umrót mikið og ýmislegt fróðlegt að sjá. Gígir þeir, sem hér er um að ræða, eru á línu með stefnu NA—SV, eins og gígaraðir á Reykjanesi yfirleitt eru.
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Yngri hraun hylja nú þetta svæði nær alveg, og hafa þau fært hina fornu gígaröð að mestu í kaf. Þau hraun eru komin sunnan að af svæðinu milli Sveifluháls og Vesturháls.
Af því að yngri hraun hafa runnið yfir umhverfi gíganna, verður ekki með vissu sagt, hversu mikið hraun hefur frá þeim komið. Það er þó ljóst að eitthvað hraun hefur runnið í þessu gosi, og er það auðþekkt frá hraununum í kring.
Í Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Hraunið, sem runnið hefur umhverfis gígina og að nokkru leyti yfir þá, hefur ekki runnið fyrr en nokkru eftir, kannske löngu eftir að þeir gusu, því sums staðar má sjá að gjallið í þeim hefur verið farið að veðrast dálítið. Telja má víst, að þeir hafi verið orðnir mosagrónir, og á einstaka stað vottar fyrir jarðvegsmyndun. Víða í hólunum má greinilega sjá að hraunið hefur orðið fyrir snöggri kælingu, t.d. finnur maður á nokkrum stöðum þunnar basaltæðar í gjallinu og eru þær með svartri glerhúð. Einnig vottar fyrir hólstramyndun á stöku stað. Þetta vekur grun um, að hér hafi gosið í vatni, og við nánari athugun kemur í ljós að svo hefur verið.
09. Kapelluhraun
Kapelluhraun – Hrauntungustígur.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýjahraun en sá nyrsti Bruninn) er hraun á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151-1180 í svonefndum Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður að Kaldárbotnum.
10. Urriðavatn – Hrauntangi
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.
Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Urriðavatn – rétt á Réttartanga.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Á Stórakrókshól var landamerkjavarða, en hefur nú verið rifin. Þá er Sýlingarhella ranglega skráð í Fornleifaskráningu Hafnarjarðar.
11. Bláberjahryggur
Bláberjahryggur.
Bláberjahryggur er misgengisprunga sem liggur um Bleiksteinsháls milli Kaldárselsvegar (Vatnshlíðar) og Hamraness. Norðvestur barmurinn er hærri og misgengið er mest um 3-4 metrar. Jarðskorpan hefur rifnað í sundur áður en Búrfellshraun rann og sést misgengið greinilega norðaustan Gráhelluhrauns þar sem það markar skilin milli Flóðahjalla og Setbergshlíðar.
Bláberjahryggur.
Nú er Ásfjallsbyggðin austanverð að byggjast upp og því verður stutt þaðan að gróningunum og skjólinu fyrir norðan og norðvestanáttinni suðaustan hryggjarsins.
Áður fyrr var hæðarsvæðið millum Vatnshlíðar og Ásfjalls nánast melgróningar þar sem Bláberjahryggurinn var nánast eini grasgróningurinn, en eftir að byrjað var að sá þar lúpínu virðist þar vera að verða torsótt náttúruleg gróðurmyndun.
12. Gráhelluhraun
Gráhelluhraun.
Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í og ofan Hafnarfjarðar. Hraunin, fjórar lænur, runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.
Í Gráhelluhrauni.
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur plantað myndarlegum skógi í Gráhelluhrauni og er hann aðgengilegur bæði gangandi, hjólandi og ríðandi. Í hrauninu eru t.d. Gráhellufjárskjólið sem og nokkrir minnisvarðar um frumkvöðla Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.
Trjáplöntun í Gráhelluhrauni var eitt af fyrstu verkum félaga í Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar og er jafnfram dæmi um bjartsýni, áræðni og dugnað þess fólks er ákvað árið 1947 að vinna hraunið undir trjárækt.
13. Urriðakotsfjárhús syðra
Urrriðakotshraun – Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Í Landamerkjaskrá frá 1890 segir: „Urriðakot á hálfa Fjárhellra mót Vífilstöðum sem fyrrum hjetu Maríuhellrar framm í vörðuna sín megin á Norðurhellragjáarbarmi, og í stóra steininn á fremsta Tjarnholtinu með grasþúfu uppá, þaðan heimleiðis í vörðuna á miðri Þverhlíðinni þaðan í vörðuna á Flóðahjallatánni úr henni í Álp[t]artanga, þaðan í hellu sem er í miðjum hrauntanganum, kölluð Sýlingarhella úr henni í uppmjóan háan Klett með Klofavörðu uppá sín megin [við] Stóra Krók og í gamlar Fjárrjettargrjótgirðingar í moldarhrauni, og upp í áðurnefnda Urriðakots Fjárhellra.“
Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Urriðakot er innan hinna fornu merkja á landi Garðakirkju á Álftanesi. Í landi jarðarinnar eru fjölmargar minjar, einkum tengdar fjárhaldi. Má í því sambandi t.d. nefna Urriðakotsfjárhella, Urriðakotsfjárhúss í Urriðakotshrauni, Sauðaskjóls, Urriðakotsrétta yngri og eldri og Urriðakotsfjárhúss syðra, sem var þeirra syðst. Syðra Urriðakotsfjárhúsið hefur lengst af verið talið minnst virt af öðrum framangreindum. Hraunið, sem nefnt hefur verið frá Búrfelli, nefnist Urriðakotshraun, jafnvel Urriðahraun og Urriðavatnshraun.
14. Selgjá – Búrfellsgjá
Búrfellsgjá / Selgjá.
Búrfellsgjá og Selgjá urðu til í miklu eldgosi fyrir u.þ.b. átta þúsund árum í litlum eldgíg, sem nefnist Búrfell. Í eldgosinu flæddi hraun úr gígnum niður á láglendið og út í sjó til norðvesturs. Hraunin í miðbæ Hafnarfjarðar, í Garðabæ og Gálgahraun úti á Álftanesi eiga þannig öll uppruna sinn í Búrfelli og Búrfellsgjá.
Gönguferð í Búrfellsgjá er skemmtileg og þægileg ganga sem hentar vel fyrir alla fjölskylduna. Á göngu um Búrfellsgjá sjást margskonar hraunmyndanir, litlir hellisskútar, stórar sprungur og svokölluð misgengi, og svo auðvitað sjálf eldstöðin sem fæddi hraunið af sér.
Selgjá – varða.
Má segja að á svæðinu komist fólk í beint samband við innri öflin í skel jarðarinnar undir fótum okkar, sjálfa uppsprettu landsins sem eldvirknin á Íslandi er, sprungusveima og umtalsverð misgengi.
Selgjá er framhald Búrfellsgjár til norðvesturs. Á millum þeirra er misgengi þar sem augljóslega má sjá hvernig austurhlutinn hefur sigið á móti hækkandi vesturhlutanum. Í Selgjá eru leifar 11 selstöðva frá fyrrum Álftanesbændum; selshús, stekkir og skjól. Þær eru vel þess virði að skoða og gaumgæfa.
15. Kaldárhraun / Gjár
Kaldárhraun – Gjár.
Kaldárhraun er eitt síðasta dæmið um heillegt og óraskað helluhraun í landi Hafnarfjarðar og er fræðslu- og útivistargildi svæðisins metið hátt. Á svæðinu eru fornminjar sem tengjast selbúskap, m.a. gömul gata, Kaldárstígur.
Kaldárhraun og Gjárnar í Hafnarfirði voru friðlýst sem náttúruvætti árið 2009.
Gjár.
Markmið með friðlýsingu Kaldárhrauns og Gjánna er að vernda helluhraunsmyndun og fagrar klettamyndanir í vestari hrauntröð Lambgjár upprunninni frá hinni kunnu eldstöð Búrfelli.
Í hrauninu og Gjárnar, þ.e. Norðurgjá, Suðurgjá og Lambagjá, sem náttúruvætti. Kaldárhraun er ekki síst sérstakt fyrir þann mikla hæðarmismun á austurhluta þess annars vegar og vesturhlutanum hins vegar. Stafar það af misgengi, sem gengur í gegnum hraunið vestan Lambagjár og nær allt frá sunnanverður Borgarstandi til norðurs um Smyrlabúð og Hjallana í Heiðmörk.
Í Gjánum, sem var fyrrum hrauntjörn, er hár stakur bergstandur, nefndur Álfakirkja.
16. Stórabollahraun
Stóra-Bollahraun.
Stórabollahraun er talið vera um 2200 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, Stóribolli, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli (Konungsfelli) í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er nú að mestu undir Tvíbollahrauni, komið úr yngri gígum skammt sunnar í Skörðunum.
Stóribolli, upptök hraunsins, er stór og mikill gígur norðvestan í fellinu. Hraunrennslið var hvílíkt að það náði með rennsli sýnu, væntalega ómeðvitað, að stífla dalalægðir er síðar mynduðu Hvaleyrarvatn og Ástjörn.
Frá börmum Stórabolla er ágætt útsýni yfir undirlendið, allt til Hafnarfjarðar.
17. Tvíbollahraun
Tvíbollahraun.
Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraunum þess norðvestan við Markraka eru t.d. Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta landnámsfólks hófst í landinu og hellar þess þá þeir fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar, auk Dauðadalahellanna, s.s. Elgurinn undir Tvíbollum, Spenastofuhellir og Rósaloftshellir.
Jón Jónsson – jarfræðikort (samsett).
Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir voru að setjast að hér á landi. „Meginhraunflóðið rann til norðurs og norðvesturs, hraunelfan klofnaði um hæðina, Melkrakan, austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann síðan milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli. Hraunið liggur yfir Stórabollahrauni að hluta, en er miklu minna umleikis.
Dauðadalir – jarðfall.
Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum vomir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér takmarkað inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða öðru nafni Mið-Bollum.
Tvíbollar.
Tví-Bollarnir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð. Fyrir áhugasama er áhugavert að rölta upp Hlíðargötuna um Kerlingaskarð, millum Tvíbolla og Kerlingarhnúka eða bara ganga upp eftir gömlu Selvogsgötunni um Kristjánsdali og upp með austanveðu Konungsfelli.
18. Skúlatún
Skúlatún.
Skúlatún er óbrinnishólmi í Skúlatúnshraun, aflangur og vel gróinn. Þar telja sumir að byggð hafi verið fyrrum, en það verður að telja ósennilegt.
Þegar gengið er að Skúlatúni frá Bláfjallavegi, þangað er innan um tíu mínútna gangur, má sjá gróinn hrygg í fjarlægð. Þegar nær dregur má sjá þar óbrinnishólmann í Skúlatúnshrauni. Stígur liggur úr suðri að suðurhorni hólsins, en Skúlatún er stór gróin langhæð umlukin helluhrauni.
Skúlatún.
Sléttur stígurinn liggur með austurhlið hólsins og áfram áleiðis að Helgafelli. Annar eldri stígur liggur til norðvesturs frá hólnum. Hann er mjög þúfóttur og ómögulegt að greina hvort þarna hafa verið mannvirki fyrrum eða ekki.
19. Skúlatúnshraun
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraun (Stórabollahraun) sem rann fyrir um 2000 árum. Hraunið er að mestu helluhraun með fallegum hraunreipum og öðrum jarðfræðidjásnum.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar vötn og/eða sjór hafa legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun, sem liggur ofan á hinu fyrrnefnda.
Gervigígur.
Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög. Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.
Stórabollahraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi vel hefur þótt erfitt að greina þau að.
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar. Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.
20. Óbrinnishólahraun
Óbrinnishólahraun.
Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri ráðandi mosaþembu.
Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Kerin utan í Undirhlíðum, sem eru eldri en Óbrinnishólahraun, gætu hafa ruglað heildarmyndina.
Óbrinnishólar ofan Hafnarfjarðar.
Um 1340 ára aldursmunur ætti því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).
Gíga Óbrinnishólahrauns má sjá beggja vegna Bláfjallavegar.
21. Fjárskjól í Hellnahrauni
Hellnahraunsfjárskjól.
Undir Stórhöfða, skammt vestan við Stórhöfðastíg er heillegt fjárskjól í Selhrauninu. Fjárskjól þetta hefur enn ekki ratað inn í fornleifaskráningu Hafnarfjarðar, líkt og svo margt annað, einhverra hluta vegna. Það er í landi Hvaleyrar og hefur væntanlega tengst minjunum umhverfis Hvaleyrarsel, s.s. stekkjum o.fl., sem þar eru, bæði við Selhöfða og í Seldal. Líklegt má telja að skjól þetta hafi verið nýtt sem nátthagi, a.m.k. að hluta til.
Fjárskjólin eru 165 á Reykjanesskaganum, flest í hraununum ofan Hafnarfjarðar og ofan Vatnsleysustrandar. Um eru að ræða leifar fyrri búskaparhátta þegar fjárbúskapur var önnur af tveimur stoðum samfélagsins. Hin var útræðið.
Hellnahraun – fjárskjól.
Enn má víða sjá minjar fjárskjólanna, langflestar í skútum, hellum eða undir slútandi klettum. Fyrirhleðslur eru jafnan úr tilfallandi efni; grjóti með dyraopum. Skjólin eru algengari í hraununum á vestanverðum Skaganum, enda aðstæður þar sérstaklega hagstæðar til skjóls fyrir fénað en á berangri og jökulsorfnum hlíðum hans að austanverðu, að Þingvallasvæðinu slepptu. Þau má gjarnan finna nálægt bæjum eða við aðra nýtingarstaði, s.s. selin.
Hús voru ekki byggð sérstaklega yfir fé á þessu landsvæði fyrr en á 20. öld. Þangað til var notast við náttúruleg skýli með smávægilegum lagfæringum.
Fjárskjól í Hellnahrauni (Stórhöfðafjárskjól).
Skjól nálægt bæjum voru jafnan nefnd ból, sauðahellir eða lambakró. Við selin voru þau yfirleitt nefnd eftir örnefnunum, sem hýsti þau, s.s. Þúfhólsskjól, Grænhólsskjól, Sjónarhólsskjól, Meitlaskjól, Tóhólaskúti, Skógarnefsskjól, Vatnagarðahellir, Katlahraunsskjól, Sauðabrekkuskjól og Hrauntunguskjól, eftir staðarheitinu; Eimuselsskjól og Setbergsselshellir.
Stórhöfðafjárskjól.
Auk þess má nefna Litlalandsfjárskjól, Hamarskotsselshellir, Fornaselshellir, Kálffellsskjól og Þingvallahellir, eftir ábúandanum; Oddshellar, Þorsteinshellir og Gvendarhellir (Arngrímshellir) eða eftir tiltekinni kind; Gránuskúti og Kápuskjól. Þar sem hellar voru langir var hlaðið fyrir rásina innanverða til að takmarka frekari aðstöðu fjárins, s.s. í Bjargarhelli og Strandarhelli í Selvogsheiði og Rauðshelli í Helgadal.
Fjárskjól nálægt byggð hafa nánast öll verið eyðilögð vegna byggingaframkvæmda. Nýjasta dæmið er fjárskjólið í Dalnum milli Grísaness og Hamraness við Hafnarfjörð.
22. Bruninn
Hrauntungur.
Birkið í Hrauntungum hefur náð sér vel á strik í skjóli Brunans (Kapelluhrauns) og er orðið allhátt. Í Brunntorfunum þar skammt sunnar hefur vaxið upp á tiltölulega skömmum tíma myndarlegur skógur í bollóttum og hólóttum hlíðunum. Þegar trjánum var plantað í Brunntorfum Hrútargjárdyngjuhrauns, var þess ekki, eins og svo víða annars staðar, gætt að hlífa hinum gömlu götum um hraunlænurnar heldur trjám stungið niður hvar sem skjól var að finna. Ekki er víst að skógræktarfólkið hafi haft auga fyrir götunum eða það metið þær nokkurs. Fólk hefur löngum blindast af litlum trjáplöntum jafnt sem stórum. Í fornminjalögum hafa löngum verið ákvæði að ekki megi planta trjám í 15-20 metrum frá fornleifum, en skógræktarfólk hefur löngum talið í lagi að setja niður skóg hvarvetna í lægðum og dældum.
Hrauntunguskjól.
Ísland er nú svo fallegt land að það er óþarfi að hindra útsýnið til dýrðarinnar. Svæðum þessum hefur jafnan verið úthlutað til áhugasamra einstaklinga um skógrækt á sínum tíma með kröfum um að þeir væru meðvitaðir um ábyrgð þeirra og skyldur.
Hrauntungustígurinn liggur frá Áslandi um Hádegisskarð með Hamranesi og suður yfir Brunann að Hrauntungum. Þar hefur stígurinn vikið á löngum kafla fyrir efnisnámum Skógræktar ríkisins. Bera þær með sér einstakan vitnisburð hins einsleita gildismats. Í Hrauntungum er Hrauntungufjárskjólið, eitt af mörgum slíkum í hraununum.
23. Straumssel
Straumssel.
Í Hrútadyngjuhrauni eru nokkur sel, s.s. Straumssel, Gjásel, Fornasel, Óttarsstaðasel, Lónakotssel og Hvassahraunssel.
Straumsselið er eitt hið merkilegasta á Reykjanesskaganum. Seltætturnar eru í Straumselstúni. Þarna stóð bær fram á síðustu öld, sem Guðmundur Tjörvi lét reisa, þ.á.m. timburhús. Bærinn brann síðar. Áður var faðir hans, Guðmundur (sonur Krýsuvíkur-Gvendar) um tíma skógarvörður í Almenningum og hélt þá til í selinu. Megintóftirnar í Straumssel eru af bæ Guðmundar. Selshúsin sjálf eru skammt austan hans (þar sem Ratleiksmerkið er að finna).
Seltúnsgarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Fjárhús eru hér innangarðs sem og Selsgarðurinn og matjurtargarður. Vatnsstæði er í skúta norðan við þær, Selsbrunnurinn. Hlaðin hestarétt er vestan við Selstúnið.
Straumssel – selið.
Í Straumsseli var búið stundum á 19. öld. Síðast á árunum 1890-1895. Bæjarhúsin eyddust af bruna og hefur ekki verið búið þar síðan. “Í suðri sést í Hafurbjarnaholt, kennt við Björn Gnúps-Bárðarson, Hafur-Björn, sem samninginn gerði við bergbúann forðum. Gerðu þeir helmingaskipti í fjáreign. Segir sagan að þá hafi komið hafur og hrútur í féð og var þá sem tvö höfuð væru á hverri skepnu. Gerðist Björn þá fjárríkasti bóndi á Suðurnesjum”.
Straumssel.
Seltúngarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Bæjarhúsin eru innangarðs. Innan Selsgarðsins var matjurtargarður.
Ofan og austan við Straumsselið er Straumsselshæð. Sunnan í henni er Straumsselshæðarskjólið.
Straumsstígurinn kemur í selið ofan við hestaréttina. Líklega hefur hún verið notuð af hestafólki, t.d. þeim sem þurftu að hitta Guðmund skógarvörð í bústað hans í Straumsseli á meðan hrístakan stóð yfir. Einnig hefur heimilisfólk í selinu notað hestana t.a.m. til hrísflutninga.
24. Brunntorfufjárskjól
Brunntorfufjárskjól.
Í Hrútadyngjuhrauni eru allnokkur fjárskjól. Eitt þeirra er í jarðfalli á annars sléttu helluhrauninu sunnan við Brundtorfur (Brunatorfur/Brunntorfur). Í því er krosshleðsla, tveir hlaðnir gangar í Y frekar en í X. Þeir skiptust niður í sitthvort hellisopið. Fyrir innan eru rúmgóðir fjárhellar. Hleðslur eru inni í þeim nyrðri.
Skjólið sést vel með þrjár vörður á hraunhólum til austurs. Ofan þess er lítil varða, en hún sést ekki fyrr en ca. tíu metrar er að skjólinu.
Brunntorfufjárskjól.
Líklegt er að skjólið hafi verið ætlað svipað hlutverk og fjárborgirnar fyrrum, þ.e. fyrir fé í útigangi sem það gæti leitað til í vondum veðrum.
Skammt sunnan við hellana liggur Stórhöfðastígur upp hraunið. Hann er varðaður frá Krýsuvíkurveginum áleiðis upp að Fjallinu eina. Þarna ofar, skammt sunnan og vestan við skógræktina í Brunnatorfum eru nokkri grónir hraunhólar. Vörður eru hraunhólunum skammt frá en til vesturs er komið. Þær eru ágætir vegvísar að fjárskjólinu, en ofan þess, þegar nær er komið, er lítil varða.
25. Hrútagjárdyngjuhraun / Markavarða
Markavarða.
Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.
Markavarða.
Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Ljóst er, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.
Markavarða – merki.
Í skrá Gísla Sigurðssonar fyrir Þorbjarnarstaði í Hraunum segir: „Úr Hafurbjarnarholtsvörðu lá landamerkjalínan um Nyrztahöfða og um Norðurhöfðaslakka, á Mjóhöfða og um Miðhöfðaslakka, þaðan í Fremsthöfða á móti Straumslandi í Þrívörður“. Gísli Sigurðsson segir, að þær hafi verið nefndar Lýritti. Ljóst er að markalínan lá austur og ofan við Brundtorfur (Brunn-, Brunatorfur) og kom þar á Stórhöfðastíg, sem lá svo áfram vestur að Fjallinu eina suðvestan Fremstahöfða.
Hvað sem öllum örnefnum í þessu annars kennilauslega hábungusvæði Hrútargjárdyngjuhrauns er Markavarðan er undirstrikar landamerki Þorbjarnarstaða og Straums efst á norðanverðri hraunbúngunni. Varðan sú er mjög vel sýnileg frá Krýsuvíkurvegi í vestri.
26. Fjallið eina / Smágígar
Fjallið eina. – Stórhöfðastígur.
Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.
Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengi að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.
Fjallið eina – grasflöt við Stórhöfðastíg.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraunum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettu“ má sjá héðan hér umleikis.
Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):
Fjallið eina. Grænadyngja og Trölladyngja fjær.
Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.
Stórhöfðastígur.
Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.
27. Geldingahraun /Selhraun
Krossstapar og nágrenni.
Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Afstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður að ofanverðum Þorbjarnarstöðum í Hraunum. Geldingahraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns frá 1151) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá í eyðulegð hraunsins ofan Leynis austan Kapelluhrauns. Líkt og fyrr segir voru ýmis hraun í gegnum tíðina nefnd „Selhraun“, en nafngriftin var fremur dregin af seinni tíma nýtingunni en fyrri tíma tilurðinni.
Gerðisstígurinn liggur upp um Selhraun frá Gerði ofan Straumsvíkur að Neðri-hellum, Vorréttinni, að Efri-hellum og upp í fjárskjólið (Kolbeinshæðarfjárskjól) í Kolbeinshæðum.
Hraunskrossstapi.
Geldingahraun er dæmi um hraun frá því fyrir landnám með afliggjandi hrauntungu runna undan halla í „hinu forna“ landslagi Hrútargjárdyngjuhraunsins, allt frá upptökum, er náði langleiðina að eldri hraunum ofan Hafnarfjarðar. Nýrri hraunin eru t.d. Afstapahraun, Tvíbollahraun, Ögmundarhraun, Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) og jafnvel hluti Óbrinnishólahrauns. Tilurð allra framangreindra hraunanna lýsa vel mótun þess lands sem vestanverður Hafnarfjarðarbær stendur nú á – föstum rótum.
Hraunin ofan Hafnarfjarðar – jarðfræðikort ISOR lagt ofan á loftmynd af umdæmi Hafnarfjarðar.