Um Ferlir Hafa samband
Leit
Sel vestan Esju

Árið 2007 ritaði einn FERLIRsfélaga BA-ritgerð í fornleifafræði við HÍ. Í inngangi ritgerðarinnar segir: "Viðfangsefni Vatnsstæðið í Fornaseliritgerðarinnar er að safna heimildum um sel og selstöður á landssvæðinu frá vesturhlíðum Esju út að Reykjanestá, vestast á Reykjanesskaganum, bera þær saman, kanna fjölda þeirra, leita þær uppi og merkja inn á uppdrátt, lýsa gerð mannvirkja í seljum á svæðinu og jafnframt að reyna að ákvarða aldur þeirra út frá heimildunum, einkum Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá árinu 1703  svo og helstu útlitseinkennum.
Selin og selminjar á svæðinu eru fornleifar - ein tegund  búskaparminja á afmörkuðu svæði. Ritheimildirnar eru notaðar til að fá vísbendingar um aldur og staðsetningu seljanna. Minjarnar voru leitaðar uppi eftir heimildunum og reynt að meta hugsanlegar breytingar í gerð þeirra eftir aldri. Við leitina, sem stóð samfellt í 6 ár, voru uppgötvuð sel og líklegar Sjaldgæf sjón - þurrt vatnsstæði í Fornaseli í Hraunumselminjar, sem ekki er getið um í heimildum. [Hafa ber í huga að engir launaðir fornleifafræðingar hafa reynt að afla allra þessara upplýsinga og það þrátt fyrir lögbundið hlutverk Fornleifaverndar ríkisins.] Upplýsingar fengnar á vettvangi hafa hjálpað til við að skýra skráðar heimildir og bæta við þær sem fyrir voru. Auk þess hefur með  vinnunni fengist nokkuð heildstæð mynd af þessari tegund búskaparminja á landssvæðinu. Upplýsingarnar voru færðar inn á skrá með gps-staðsetningarhnitum og kort. Hvorutveggja fylgir ritgerðinni."
Að hans sögn er nú (2008) vitað um 250 selstöður í öllu fyrrum landnámi Ingólfs (þ.m.t. austan Esju). Einungis þremur selstöðum hefur verið spillt með framkvæmdum. Þrátt fyrir yfirferðina hefur reynst erfitt að ákvarða aldur einstakra selminja, enda verðu það ekki gert nema með nákvæmari rannsókn á vettvangi, t.d. með uppgreftri. Með fullri virðingu fyrir öðrum má segja að hvergi hefur verið safnað á einn stað jafn miklum upplýsingum um viðfangsefnið á einn stað, sem hér má sjá. Efnisinnihaldið er eftirfarandi:

         Efnisyfirlit
                                                                                                       Bls.     
I.     Inngangur                                                                               11     
       1.1.    Þakkir fyrir veitta aðstoð                                                   13
1.2.    Aðdragandi                                                                             14
       1.3.    Upplýsingaöflun, vangaveltur og vettvangsskoðun                 15
       1.4.    Heimildir                                                                          17
       1.4.1. Ritaðar heimildir                                                                17
       1.4.2. Munnlegar heimildir                                                           17
       1.4.3. Vettvangsheimildir                                                             17
1.5.    Kort                                                                                        17
       1.6.    Fjöldi selja                                                                       18
       1.7.    Horfin sel                                                                          20
       1.8.    Leitir                                                                                20
       1.9.    Annað                                                                              22
                
II.   Ákvæði                                                                                      23
       2.1.    Friðslýsingaskrá                                                               23
       2.2.    Sel og beitarhús                                                               24
III.   Mannvirkin                                                                               25
3.1.    Hús – megingerð                                                                     25
3.2.    Réttir                                                                                      27
3.3.    Fjárskjól                                                                                  27
       3.4.    Fjárborg – fjárbyrgi                                                            28
       3.5.    Nátthagi                                                                           29
       3.6.    Stekkur – kví                                                                    29
       3.7.    Brunnur – vatnsstæði                                                        30
       3.8.    Gerði – garður                                                                  31
       3.9.    Selsstígur – selsgata                                                        31
       3.10.  Smalabyrgi                                                                      32
       3.11.  Selsvarða                                                                        33
IV.  Svæðið                                                                                    34
       4.1.    Staðhættir                                                                       34
V.    Selin og selstöðurnar – staðsetningar                                    36
5.1. Grindavíkur hreppur
1.                        Krýsuvíkursel I (Selöldu).                                        36
Krýsuvíkursel II (Sogasel).                                                                 38
2.                        Krýsuvíkursel III  (Seltúni).                                      38   
3.                        Krýsuvíkursel IV? (Húshólma).                                39
Krýsuvíkursel V (Vigdísarv./Þorkötlust).                                              40
4.                        Krýsuvíkursel VI (Kaldranasel).                               40
5.                        Krýsuvíkursel VII?(Litlahraun/Gvendarhellir).             41
6, 7 og 8.              Krýsuvíkursel VIII, IX og X? (Staðarsel I,II og III).      42
9.                        Ísólfsskálasel?                                                      44
10 og 11.              Hraunssel (eldra og yngra).                                   44
12.                       Krýsuvíkursel V (Vigdísarvellir/Þorkötlustaðasel).    46
13.                       Hópssel                                                              47
14.                       Baðsvallasel.                                                       48
15.                       Dalssel.                                                              50
16.                       Selsvallasel - vestari                                            51
17.                       Selsvallasel - austari.                                          55
5.2. Hafnahreppur                                                                           55
18.                       Sel við Stampa (Gálmatjörn).                                55
19.                       Merkines eldra (Miðsel).                                      56
20.                       Merkinessel yngra.                                             58
21.                       Möngusel.                                                         58
22.                       Kirkjuvogur.                                                       59
5.3. Rosmhvalaneshreppur                                                             60
23.                       Stafnessel.                                                        60
24 og 25               Hvalsnessel.                                                      61
26.                       Fuglavíkursel.                                                    61
27.                       Ró[sa]sel.                                                         62
5.4.  Vatnsleysustrandarhreppur                                                     62
28.                       Narfakotssel.                                                    62
29.                       Innra-Njarðvíkursel.                                            63
30 og 31.              Vogasel I (Vogasel eldri og Vogaselin yngri).       64
32.                       Vogasel III (Nýjasel).                                         66
33.                       Vogasel IV (Þórusel ).                                       67
34.                       Vogasel V (Snorrastaðasel).                              68
35.                       Vogasel VI (Arasel /Arahnúksel).                        68
36.                       Vogasel VII (Gjásel).                                          70
37.                       Hólssel (Hólasel).                                              72
19.                       Minni-Vogar.                                                     73
38.                       Brunnastaðasel.                                                74
39.                       Hlöðunessel.                                                     76
40.                       Ásláksstaðasel.                                                77
41 og 42.              Knarrarnessel.                                                  79
43.                       Auðnasel.                                                         80
44.                       Höfðasel.                                                          82
45.                       Breiðagerðissel.                                                82
46.                       Fornasel (Litlasel).                                             83
47.                       Þórustaðasel?                                                   84
48 og 49.              Fornusel (nyrðri og syðri).                                   84
50, 51 og 52.         Sogasel (Krýsuv.sel II), Sogasel ytra og Bakkasel.   85
53.                       Flekkuvíkursel.                                                  87
54 og 55.              Oddafellssel (nyrðra og syðra)                             89
56.                       Rauðhólssel.                                                     91
57.                       Kolhólasel (Vatnsleysusel).                                 92
58.                       Hvassahraunssel.                                              93
5.5. Álftaneshreppur                                                                      95
59.                       Lónakotssel.                                                     95
60 og 61.              Eiðiskotssel og Kolbeinskotssel.                        97
62.                       Óttarsstaðasel.                                                 97
63 og 64.              Brennisel og Kolasel.                                         98
65.                       Straumssel.                                                      99
66.                       Fornasel (Jónssel).                                           102
67.                       Gjásel (Lambhagasel).                                      103
68.                       Hvaleyrarsel.                                                    104
69 og 70.              Ássel og Ófriðarstaðasel.                                  106
71.                       Hamarskotssel.                                                108
72.                       Setbergssel.                                                     108
73.                       Kaldársel.                                                        110
74.                       Rauðshellissel?                                                113
75.                       Helgadalssel?                                                  113
76.                       Garðaflatir?                                                      114
77.                       Gvendarsel.                                                      115
78                       Sandhússel.                                                      115
79.                       Hliðssel.                                                          119
80.                       Selskarðssel.                                                   119
81.                       Mölshússel.                                                     119
82.                       Brekkusel.                                                       119
83.                       Svalbarðssel.                                                   120
84.                       Sviðholtssel.                                                   120
85.                       Deild.                                                             120
86.                       Breiðabólstaðarsel.                                          120
87.                       Vífilstaðir.                                                       121
88.                       Hraunsholtssel.                                               122
89.                       Urriðakotssel.                                                  122
5.6. Seltjarnarnesshreppur.                                                          123
90.                       Lambastaðasel.                                               123
91.                       Nessel.                                                          124
92.                       Nærsel.                                                          125
93 og 94.              Seljadalssel II? og Seljadalssel III?                    126
95.                       Örfiriseyjarsel.                                                 127
96.                       Víkursel.                                                          127
97 og 98.              Stórasel  og Litlasel.                                         128
99.                       Öskjuhlíðarsel (Hlíðarhúsasel /Víkursel).             128
100.                     Fífuhvammurssel.                                             130
101.                     Breiðholtssel.                                                  131
5.7. Mosfellssveit                                                                         132
102.                     Grafarsel.                                                        132
103.                     Keldnasel.                                                       133
104.                     Gufunessel.                                                     133
105.                     Viðeyjarsel (Bessastaðasel?).                           135
106.                     Korpúlfsstaðasel.                                              136
107.                     Blikastaðasel.                                                   136
108.                     Suðurreykjasel.                                                136
109.                     Úlfarsfellssel?                                                   137
110.                     Lágafellssel.                                                     137
111.                     Varmársel.                                                       139
112.                     Helgafellssel.                                                    139
113.                     Hraðastaðasel.                                                  139
114.                     Æsustaðasel?                                                  140
115.                     Helgadalssel.                                                    140
116.                     Minna-Mosfellssel (Markúsarsel/Leirtjarnarsel).    140
117.                     Mosfellssel I (Helgusel).                                     141
118.                     Mosfellssel II (Illaklifssel).                                   144
119.                     Mosfellssel III.                                                   146
120.                     Jónssel.                                                            147
121.                     Hrísbrúarsel.                                                      147
5.8. Kjalarneshreppur.                                                                    148
122.                     Þerneyjarsel.                                                    148
123.                     Sámsstaðir (sel?).                                             149
124.                     Lambhagasel.                                                   150
125.                     Grafarsel.                                                         151
126.                     Mógilsáarsel.                                                    151
127.                     Esjubergssel.                                                    151
128.                     Móasel.                                                            152
129.                     Skrauthólasel.                                                  153
  5.9. Selvogur.                                                                            153
130.                     Hnúkasel?                                                        153
131.                     Snjóthússel.                                                     154
132.                     Nessel.                                                           154
133.                     Bjarnastaðaból.                                                155
134.                     Götusel.                                                          156
135.                     Þorkelsgerðisból.                                             156
136.                     Eimuból.                                                          157
137.                     Ólafarsel.                                                         158
138.                     Vindássel.                                                       158
139.                     Strandarsel.                                                     159
140.                     Vogsósasel.                                                     159
141. og 142.          Stakkavíkursel (eldra og yngra).                        160
143. og 144.          Herdísarvíkursel og Bótarsel.                             161
145.                     Hlíðarsel.                                                         163
5.10. Ölfus                                                                                  170
146.                     Hraunsel.                                                        164
147.                     Hlíðarendasel.                                                  164
148.                     Litlalandssel.                                                   165
149.                     Breiðabólstaður                                               165
150.                     Hjallasel.                                                        166
151.                     Núpasel.                                                         167
152.                     Þorlákshafnarsel (Hafnarsel).                            167
5.11.         Tölfræðileg samantekt                                                 170
VI.      Yfirlit um sel og selstöður á Reykjanesskaga – vestan
          Esju.                                                                                170
6.1. Yfirlitið                                                                                  170
                
VII. Selin og selstöðurnar – fjöldi                                               175
       7.1. Landakort                                                                       175
       7.2. Skrif Egons Hitzlers o.fl. um sel                                        176
       7.3. Tegundir selja                                                                   179
VIII. Selin og selstöðurnar – gerð og einkenni                             181
      
IX.  Selin og selstöðurnar – aldur                                                 185
       9.1. Gullbringu og Kjósarsýsla – fjallskil                                     189
X.    Selin og selstöðurnar – endalok                                            191
XI.            Niðurlag                                                                        194
Heimildir
Nafnaskrá
Viðauki

I. Inngangur

Viðfangsefni ritgerðarinnar er að safna heimildum um sel og selstöður á landssvæðinu frá vesturhlíðum Esju út að Reykjanestá, vestast á Reykjanesskaganum, bera þær saman,  kanna fjölda þeirra, leita þær uppi og merkja inn á uUppdráttur af Hraunsselippdrátt, lýsa gerð mannvirkja í seljum á svæðinu og jafnframt að reyna að ákvarða aldur þeirra út frá heimildunum, einkum Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá árinu 1703 [1] svo og helstu útlitseinkennum.
Selin og selminjar, sem fjallað er um í ritgerðinni, eru ein tegund búskaparminja á afmörkuðu svæði. Ritheimildirnar eru notaðar til að fá vísbendingar um aldur og staðsetningu seljanna. Minjarnar voru leitað-ar uppi eftir heimildunum og reynt að meta hugsanlegar breytingar í gerð þeirra eftir aldri. Við leitina, sem stóð í u.þ.b. 6 ár, voru uppgötvuð sel og líklegar selminjar, sem ekki er getið um í heimildum. Upplýsingar fengnar á vettvangi hafa hjálpað til við að skýra skráðar heimildir og bæta við þær sem fyrir voru. Auk þess hefur með  vinnunni fengist nokkuð heildstæð mynd af þessari tegund búskaparminja á landssvæðinu. Upplýs-ingarnar voru færðar inn á skrá gps-staðsetningarhnitum. Skráin  fylgir ritgerðinni.
Byrjað verður á því að lýsa seljum á Reykjanesskaganum og tilheyrandi mannvirkjum, staðsetningu, gerð og ástandi eins og það var í byrjun 21. aldar. Bornar eru saman upplýsingar úr Jarðabók Páls Vídalíns og Árna Magnússonar árið 1703 um þekkt sel og reynt verður að ráða í aldur þeirra með hliðsjón af ummerkjum á vettvangi og skráðum heimildum. Einnig verður reynt að áætla hvenær seljabúskapur lagðist af á svæðinu og af hvaða ástæðum.
Höfundur telur líklegt að í öllu landnámi Ingólfs [2] megi finna leifar eftir tæplega 200 sel og/eða selstöður - á svæðinu í vestur frá Botnsá,  Ölfusvatni og Ölfusárósum að Reykjanestá. Á þessu svæði, vestan Esjuhlíða, fundust heimildir, vísbendingar og ummerki á 152 stöðum er geymt geta selminjar. Í Jarðabókinni 1703 er þetta svæðið sem skilgreint er sem Grindavíkurhreppur, Hafnahreppur, Rosmhvalaneshreppur, Vatnsleysu-strandarhreppur, Álftaneshreppur, Seltjarnarneshreppur, Mosfellssveit og Kjalarneshreppur í Gullbringu- og Kjósarsýslu, auk Ölves (Ölfuss) og Selvogs í Árnessýslu. Selin geta hafa verið í notkun frá fyrstu tíð landnáms hér á landi fram til aldamótanna 1900. Þau spanna því u.þ.b. 1000 ára tímabil í búskaparsögu svæðisins. Einungis eitt sel hefur verið rannsakað og aldursgreint.
Skoðuð verða lítillega skrif Hitzlers [3] um sel hér á landi, einkum þau sem hægt er að heimfæra upp á seljabúskap Selsstígurá Reykjanesskaganum, en hafa ber í huga að Hitzler skoðaði þau sel ekki sérstaklega. Einnig verður tekið mið af skrifum Guðrúnar Sveinbjarnardóttur [4] um sel, umfjöllun Guðrúnar Ólafsdóttur [5] um Grindavíkurselin og Sesselju Guðmundsdóttur um Vatnsleysustrandarselin. [6]
Ekki verður komist hjá því að fjalla lítillega um skilgreiningar á selminjunum sem fornleifar með hliðsjón af gildandi lögum og reglugerðum. Selminjar hafa bæði sögulegt gildi og eru áþreifanlegur vitnisburður um lífshætti og atvinnu fólks á svæðinu um aldir.
Uppdrættir af minjum og minjasvæðum og ljósmyndir eru eftir höfundinn. Tilgangurinn með hvorutveggja er fyrst og fremst sá að reyna að fá yfirsýn um selminjarnar á hverjum stað, útlit þeirra og ástand. Teknar hafa verið 17.000 ljósmyndir og gerðir 100 uppdrættir af einstökum minjum eða minjasvæðum á Reykjanesskaganum.
Í ritgerðinni er ýmist fjallað um sel eða selstöður. Skilgreiningin er sú að með seli er átt við staðinn þar sem selstaðan var. Á einum stað getur hafa verið selstaða frá fleiri en einum bæ, s.s. í Knarrarnesseli (3 selstöður), Gjáseli (3 selstöður), á Selsvöllum (6 selstöður), í Selgjá (11 selstöður), og Auðnaseli (3 selstöður). Í yfirliti um sel og selstöður í VI. kafla er listi yfir selin í númeraröð og í viðauka aftast fylgir heildarlisti yfir selin í stafrófsröð. Í þeim lista koma fram staðsetningar m.v. Jarðabókina 1703, hvort þau hafi fundist, hnit einstakra selja og hvaða bæ það tilheyrði skv. heimildum. Listinn, líkt og yfirlitið, gefur jafnframt upplýsingar um hvort tiltekið sel hafi verið þekkt, að önnur selstaða hafi verið á sama stað, selið hafi eyðst af völdum náttúrunnar eða verið eytt af mannavöldum eða vafi geti leikið á að um sel hafi verið að ræða. Jafnframt er tiltekið ef sel gæti hafa verið kolasel og hvaða sel urðu að bæjum. Framangreint er bæði skýrt með litum og táknum.  
Seljaorðalisti fylgir aftan við heimildarskrána, en í honum er hægt að sjá hvar fjallað er um einstök sel í ritgerðinni. Í viðauka fylgir ritgerðinni kort af svæðinu þar sem öll selin eru merkt inn á með viðkomandi númeri.

(Ritgerðina er hægt að panta, en hafa ber í huga að hún er alls 98 MB að stærð sbr. hlutfallslegan prentunarkostnað (sem reyndar er lítill miðað við alla vinnuna).

 


Til baka
Ve­ur
GrindavÝk
MosfellsbŠr
Vogar
Gar­ur
GrÝmsnes- og Grafningshreppur
Kjˇsarhreppur
Kˇpavogur
Hafnarfj÷r­ur
ReykjavÝkurborg
Gar­abŠr
ReykjanesbŠr
SveitarfÚlagi­ Ílfus
Sandger­i
SeltjarnarnesbŠr
Hverager­i
Eldfjallafer­ir
Fjˇrhjˇlafer­ir
Antikva
Tenglar
› ┴hugaver­ir
› Bˇkas÷fn
› Frˇ­leikur
› Leita
› Mi­lar
› Minjas÷fn
› Saga
› SveitafÚl÷g
› Tengdir vefir
› TÝmi, dagur og ve­ur
® 2007 - Ferlir.is | ┴hugafˇlk um Su­urnesin | @: ferlir@ferlir.is