Um Ferlir Hafa samband
Leit
Dularfullt handrit...

Eftirfarandi frétt birtist á forsíđu Fréttablađsins 31. okt. 2007 undir fyrirsögninni Fornt handrit finnst í húsi í Hafnarfirđi - Dularfullt handrit rannsakađ.

"Viđ vitum lítiđ um handritiđ enn ţá. Ţađ fannst í húsi ef svo má segja,“ segir Vésteinn Ólason, forstöđumađur Stofnunar Handritiđ-Fbl.Árna Magnússonar. Stofnuninni barst fornt handrit í gćr sem fannst viđ tiltekt í Hafnarfirđi fyrir nokkrum árum.
„Handritiđ er međ dularfullu letri sem viđ ţekkjum ekki. Ţađ er punktur á milli stafanna og ţetta eru hvorki rúnir né latína. Ţetta er einhvers konar leyniletur og skrifađ á skinn sem bundiđ er á gamalt íslenskt band. Ég tel ađ ţađ sé ađ minnsta kosti 200 til 300 ára gamalt og ef til vill eldra. Ţađ er ekki vitađ hvort ţađ var skrifađ á Íslandi,“ segir Vésteinn en rannsóknin er enn á frumstigi og kalla ţarf til fleiri frćđimenn til ţess ađ ráđa gátuna.
Ritinu er lýst sem lítilli bók međ viđarkápu sem vafin er inn í reimar. Pálmar Pétursson hafđi bókina í fórum sínum í nokkur ár en ákvađ ađ fćra hana til athugunar hjá Árnastofnun. „Ég var ađ hjálpa bróđur mínum ađ flytja og fann bókina á háaloftinu. Ég var ţá í sagnfrćđinámi og áttađi mig ţess vegna á ţví ađ hún vćri eitthvađ til ađ kíkja á.“

Allt hér ađ aftan er ađ mestu til gamans gert - en öllu gamni fylgir jú einhver alvara. Skrifađ hefur veriđ um galdrastafiŢrennt vekur athygli í fréttinni; í fyrsta lagi finnst forstöđumanni handritastofnunar handritiđ athyglisvert, í öđru lagi virđist textinn ólćsilegur núlifandi handritasérfrćđingum og í ţriđja lagi virđist handritiđ vera frá tíđ Eiríks á Vogsósum, ţess mikla galdraprests. Prestsetriđ var löngum í Vogsósum uns brauđiđ var lagt niđur áriđ 1907.
Séra
Eiríkur Magnússon (1638-1716) mun hafa lćrt undir skóla hjá Jóni Dađasyni í Arnarbćli og var síđar ađstođarprestur hans. Hann varđ síđan prestur í Selvogsţingum og bjó sem ókvćntur húsmađur á Vogsósum. Til eru margar sagnir af séra Eiríki og verđur ein ţeirra, um galdrabókina Gráskinnu (sem sumir vildu nefna Gullskinnu (Skuggi)), rakin ađ hluta hér á eftir.
Eitt af sérkennum íslenskra galdramála eru galdrastafir og skrćđur sem fjöldi manna var dćmdur fyrir ađ hafa í fórum sínum. Galdraskrćđur voru ađ sjálfsögđu lífshćttuleg eign á 17. öld en ţó eru til fjölmargar skrćđur á handritasöfnum. Nokkrar ţeirra eru sannanlega frá tíma galdrabrennanna, en ađrar eru skrifađar síđar, ţćr yngstu á tuttugustu öld. Einhverjar uppskriftir á skrćđum leynast enn í einkaeign og til skamms tíma hefur fólk ekki flíkađ slíkri eign. Hingađ til hefur lítiđ fariđ fyrir frćđilegum rannsóknum á innihaldi eđa geymd galdrabóka. Uppistađan í sumum eru galdrastafir međ mismiklum textum um međferđ ţeirra og tilgang, en ađrar eiga meira skylt viđ lćkningabćkur miđalda. Til eru einnig bćkur sem innihalda leyniletur af ýmsu tagi. Sumar bćkur virđast skrifađar af einum manni en viđ ađrar hefur veriđ bćtt smám saman.
Í ţjóđsögum er greint frá mögnuđum galdrabókum á biskupsstólunum, Rauđskinnu Gottskálks biskups grimma og Gráskinnunum á Hólum og í Skálholti. Bćkur ţessar voru grafnar međ eigendum sínum og til eru margar sögur um tilraunir skólapilta til ađ komast yfir ţćr, sú frćgasta er sagan af Galdra-Lofti.
Íslenskir galdrastafir virđast eiga sér mismunandi rćtur. Sumir sýnast runnir frá rúnaletri en ađrir eru vafalaust innfluttir og ber ţar mest á innsiglum sem finna má í dulspeki miđalda.
Sumir stafir bera nöfn en ađrir ekki. Međ stöfunum fylgdu síđan leiđbeiningar um til hvers ţeir voru ćtlađir og hvađ ţyrfti ađ gera til ađ ţeir hefđu tilćtlađa verkan. Ţví máttugri sem galdurinn var ţví erfiđara var yfirleitt ađ framkvćma hann. Tilgangurinn međ notkun stafanna spannar allt frá vernd og lćkningum til meingjörđa. Fjölmargir stafir eru til sem ćtlađir eru til ađ verjast ţjófnađi eđa finna ţjóf og annar stór hluti eru ástargaldrar, flestir ćtlađir til ađ verđa sér úti um kvenmann.
Galdrastafur um fjárvarnaskađaEkki eru skrćđurnar alltaf sammála um heiti eđa notkun einstakra stafa en stafina sjálfa má finna nákvćmlega eins í eldri og yngri skrćđum. Í galdramálum sem upp komu á Íslandi er yfirleitt um ađ rćđa stafi eđa blöđ sem ćtluđ eru til ađ létta sér lífsbaráttuna en lítiđ bar á svartagaldri eđa meingaldri.
Í fyrrgreindri sögu af Eiríki á Vogsósum segir: "
Í Biskupstungum var eitt sinn kotkarl nokkur gamall og forn í skapi; lítt siđblendi hafđi hann viđ alţýđu. Hann átti tvo hluti, er honum ţóttu bestir af eigum sínum; ţađ var bók, er ekki vissu ađrir menn, hvers innihalds var, og kvíga, er hann kappól.
Karl tók sótt mikla og sendi orđ Skálholtsbiskupi og bađ hann koma á sinn fund. Biskup brá viđ skjótt og hugđi gott til ađ tala um fyrir karli og fer til fundar viđ hann.
Karl mćlti: "Svo er mál međ vexti, herra, ađ ég mun skjótt deyja, og vil ég áđur biđja yđur lítillar bónar." Biskup játti ţví. Karl mćlti: "Bók á ég hér og kvígu, er ég ann mjög, og vil ég fá hvort tveggja í gröf međ mér, ella mun verr fara."
Biskup segir, ađ svo skuli vera, ţví honum ţótti ei örvćnt, ađ karl gengi aftur ađ öđrum kosti. Síđan dó karl, og lét biskup grafa međ honum bókina og kvíguna.
Ţađ var löngu síđar, ađ ţrír skólasveinar í Skálholti tóku fyrir ađ lćra fjölkynngi. Hét einn ţeirra Bogi, annar Magnús, ţriđji hét Eiríkur. Sagt hafđi ţeim veriđ af karli og bók hans, og vildu ţeir gjarnan eiga ţá bók, fóru ţví til á einni nóttu ađ vekja upp karlinn, en enginn kunni ađ segja, hvar gröf hans var. Ţví tóku ţeir ţađ ráđ ađ ganga á röđina og vekja upp hvern af öđrum. Fylla ţeir nú kirkjuna af draugum, og kom karl ekki. Ţeir koma ţeim niđur aftur og fylla kirkjuna í annađ sinn og hiđ ţriđja, og voru ţá fá leiđi eftir og karl ókominn.
Séra Eiríkur ţjónađi KrýsuvíkurkirkjuŢegar ţeir höfđu komiđ öllu fyrir aftur, vekja ţeir ţessa upp, og kom karl ţá síđastur og hafđi bók sína undir hendi sér og leiddi kvíguna. Ţeir ráđa allir á karl og vilja ná til bókarinnar, en karl brást viđ hart, og áttu ţeir eigi annađ ađ gjöra en verjast. Ţó náđu ţeir af bókinni framanverđri nokkrum hluta, yfirgáfu svo ţađ eftir var og vildu koma fyrir ţeim, er ţá voru á kreiki, og tókst ţeim ţađ viđ alla nema karlinn. Viđ hann réđu ţeir engu, og sótti hann eftir parti bókar sinnar. En ţeir vörđust og áttu ćriđ ađ vinna. Gekk svo til dags. En er dagađi, hvarf karl í gröf sína, en ţeir ţuldu yfir henni frćđi sín, og hefur karl ekki gjört vart viđ sig síđan.
En blöđin fćrđu ţeir félagar sér í nyt og sömdu eftir ţeim fjölkynngisbók ţá, er Gráskinna er nefnd og lengi lá á skólahúsborđi í Skálholti. Vann Bogi ţar mest ađ, ţví hann lćrđi miklu mest.
Ţeir félagar vígđust síđan til prestskapar; varđ Eiríkur prestur á Vogsósum í Selvogi, en ekki eru nefndir stađir hinna. Eiríksvarđa á Arnarfelli - heiđruđ af FERLIR 2006En ţađ er frá ţeim sagt, ađ Magnús gekk ađ eiga heitmey Boga. En er hann spurđi ţađ, fer hann til fundar viđ Magnús, og vissi Magnús ţađ fyrir og ţađ međ, ađ ef Bogi sći hann fyrri, vćri ţađ sinn bani.
Magnús gekk í kirkju og stóđ ađ hurđarbaki og lét segja Boga, er hann reiđ í hlađ, ađ hann vćri í kór ađ gjöra bćn sína. Bogi gekk í kirkju og inn á gólf, og sér Magnús hann fyrri og fagnar honum nú vel. Hann tók ţví glađlega, og er hann reiđ burt, fylgdi Magnús honum á veg.
Ađ skilnađi tekur Bogi upp pela og býđur Magnúsi ađ súpa á. Hann tók viđ, tók úr tapann og skvettir í andlit Boga, en hann féll dauđur niđur. Fer Magnús síđan heim, og segir ekki fleira af honum.
Ţegar Eiríkur á Vogsósum frétti ţenna atburđ, brá honum viđ og mćlti: "Já, já, heillin góđ" (ţađ var vana ávarp hans), "allir vorum viđ ţó börn hjá Boga."
Ţó ţeir félagar hefđu fariđ dult međ fjölkynngislćrdóm sinn, leiđ ekki á löngu, áđur ţađ komst í orđ, ađ Eiríkur á Vogsósum vćri göldróttur. Ţví bođađi biskup honum á sinn fund og sýndi honum Gráskinnu og bađ hann gjöra grein fyrir, hvort hann kynni ţađ, sem á henni vćri.
Eiríkur fletti upp bókinni og mćlti "Hér ţekki ég ekki einn staf á," og ţađ sór hann og fór heim síđan. Sagđi hann svo síđan kunningja sínum, ađ hann ţekkti alla stafi á bókinni nema einungis einn og bađ hann segja frá ţví, ţegar hann vćri dauđur, en ekki fyrr..."
Sjá meira um Vogsósa. Og jafnvel meira.

Heimildir m.a.:
-Fréttablađiđ 31. okt. 2007
-http://www.snerpa.is/net/thjod/eirikur.htm
-http://www.galdrasyning.is/
 


Til baka
Veđur
Grindavík
Mosfellsbćr
Vogar
Garđur
Grímsnes- og Grafningshreppur
Kjósarhreppur
Kópavogur
Hafnarfjörđur
Reykjavíkurborg
Garđabćr
Reykjanesbćr
Sveitarfélagiđ Ölfus
Sandgerđi
Seltjarnarnesbćr
Hveragerđi
Eldfjallaferđir
Fjórhjólaferđir
Antikva
Tenglar
› Áhugaverđir
› Bókasöfn
› Fróđleikur
› Leita
› Miđlar
› Minjasöfn
› Saga
› Sveitafélög
› Tengdir vefir
› Tími, dagur og veđur
® 2007 - Ferlir.is | Áhugafólk um Suđurnesin | @: ferlir@ferlir.is