Um Ferlir Hafa samband
Leit
Minni-Vatnsleysubrunnur - Stóri-Vatnsleysubrunnur
Vatnsleysustekkur
Gengiš var um Minni- og Stóru-Vatnsleysu ķ fylgd Sęmundar bónda meš žaš fyrir augum aš skoša žaš, sem ekki hafši veriš litiš sérstaklega į ķ fyrri feršum um svęšiš.
Įrin 1547-48 er jaršarinnar getiš ķ fógetareikningum. Įriš 1584 er landskuld jaršarinnar til Višeyjarklausturs sögš vera 4 vęttir fiska. 1703 er Minni-Vatnsleysa konungseign. Ein eyšihjįleiga er į jöršinni, Bśš, og tómthśs ķ eyši. Grund hét hjįleiga noršan bęjar, en Mišengi, sem nįnar veršur vikiš aš į eftir, var einnig hjįleiga, ķ byggš į 19. öld og fram til um 1916. Žaš kemur m.a. fram ķ örnefnaskrį fyrir jöršina.
Į Vatnsleysu minni bjó oft mikill fjöldi vermanna į vertķš. Įriš 1703 hafa “tśnin fordjarfast merkilega af sands og sjįfar įgįngi, item leir og vatnsrįsum af landi ofan. Engjar eru öngvar. Śtihagar lakir um sumur, um vetur nęr öngvir nema lķtiš af fjöru.”
Allnokkrar, og heillegar grunn- og vegghlešslur eru ķ tśninu sunnan Minni-Vatnsleysu, eša öllu heldur žar sem hśn var, žvķ nś er bśiš aš raska svo til öllu bęjarstęšinu, en svķnabś meš tilheyrandi mannvirkjum komin žar ķ stašinn (Alisvķn). Hlešslurnar ķ tśni er frį bęnum Mišengi, sem žar. Nešan žeirra og sunnar var Mišengisvörin, slęm. Stóru-Vatnsleysubóndinn sprengdi hana sķšar, en vörin var ķ landi jaršarinnar, rétt sunnan viš mörkin. Žau sjįst enn žar sem fyrir er mikill grjótgaršur. Įšur lį hlašin tröš frį Stóru-Vatnsleysu yfir aš Minni-Vatnsleysu. Hana mį m.a. sjį į tśnakorti frį 1919. Hśn var fjarlęgš žegar tśnin voru sléttuš.
Gamla Stóra-Vatnsleysuvörin var skammt noršan viš nśverandi vör. Viš hana var spil af žżskum togara, sem notaš var til aš spila inn bįta, og mį sjį leifar žess enn ofan viš nżju vörina.
“Nešan viš Hólshjall er gamall hlašinn brunnur, sem heitir Fśli. Žaš er ekki flęšibrunnur eins og ašrir runnar į bęjunum, heldur safnast ķ hann śr jaršveginum ķ kring, enda vatniš ekki neyzluvatn. Fśli var lķka kallašur Hólsbrunnur.” segir ķ örnefnaskrį.
Į tśnakortinu frį 1919 sést brunnurinn ofan viš garšenda nyrst į hlöšnum garši ofan strandarinnar. Minni-Vatnsleysuvörin var žar skammt noršar. Žetta var hlašinn, en grunnur, brunnur, ekki ólķkur Fjósabrunninum į Stóru-Vatnsleysu. Žegar aš var gętt hafši kantinum į athafnasvęši austan svķnabśsins veriš rutt yfir brunninn, sennilega vegna óašgęslu žvķ hann į aš vera svo til ķ jašri hans.
“Fleiri brunnar eru nęr bęnum, sem hafa veriš notašir. Talaš eru um brunninn Danska.” segir ķ örnefnaskrį. Žį er fjallaš um Hólabrunn; “Ķ Noršurtśni voru Hólarnir. Žar var Hólabrunnur og žar var Minni-Vatnsleysubrunnur og brunnurinn Danskur. Engin žessara brunna var góšur.” Hér er jafnframt fjallaš um tvo ašra brunna, Minni-Vatnsleysubrunn og Danska. Minni-Vatnsleysubrunnur sést ķ bakkanum noršan viš litla styttu viš Minni-Vatnsleysu. Steypurör hefur veriš sett yfir hann og jįrnlok yfir. Žessi brunnur var hlašinn lķkt og Stóru-Vatnsleysubrunnurinn, en dżpri. Til eru menn, sem muna eftir žessum brunni eins og hann var. Lķklegt mį telja aš framangreindir brunnar hafi veriš einn og hinn sami, en žó mį vera aš žarna hafi veriš, ķ missléttu landi, vatnsstęši, sem nefnd hafa veriš.
Ķ örnefnaskrį segir ennfremur: “Hér nokkru austar er gróinn hóll, sem heitir Stekkhóll. Žar var fyrrum Stekkur, en nś er žar Stekkhólsfjįrhśs og Stekkhólsrétt.” Stekkhóll er skammt ofan strandar, en nokkru austar, ķ landi Stóru-Vatnsleysu.
Noršan viš Stekkhól sést grunnur fjįrhśssins, sem hefur veriš nokkuš stórt. Lķklega er stašsetningin į Stekkhólsréttinni ekki rétt, eša a.m.k. ónįkvęm. Réttin, eins og hśn var jafnan nefnd, er nokkru sunnan viš hólinn, skammt ofan gamla Eirķksvegarins. Žar eru allnokkrar hlešslur og mótar enn fyrir gömlu réttinni. Leišigaršur er nyrst ķ henni, en aš öšru leyti er hśn tvķskipt žar sem hśn er noršan undir lįgum klapparhól.
Stóra-Vatnsleysa var einnig ķ konungseign įriš 1703.
Varšveist hefur gamall mįldagi śtkirkjunnar į Vatnsleysu frį um žvķ um 1269, žar segir: “Allra heilagra kirkia a vatnslavsv a fimtan hvndrad j heima lande. tiolld vmhverfuis og allan sinn bvning.” Annar mįldagi hefur varšveist frį žvķ um 1367. Žar segir: “Allra hreilagra kirkia a Vatzlejsu a xvc j heimalande. kluckur ij.”
Įriš 1375 segir ķ mįldaga kirkjunnar ķ Krżsuvķk aš hśn eigi fjóršungspart ķ Vatnsleysu. [1379]: “ok firr nefnd fleckvik aa allann žridivng j vatzleysv jord.” Sķšasti varšveitti mišaldamįldi kirkjunar er frį įrinu 1397 og segir žar aš kirkjan eigi 15 hdr i heimalandi.” Žann 28.4.1479 er "Jöršin Vatnsleysa er ķ Kįlfatjarnarkirkjusókn." Ķ žessu bréfi lżstir Arngeršur Halldórsdóttir žvķ yfir aš engin ķtök séu ķ jöršinni Vatnsleysu nema aš kirkjan ķ Krżsuvķk eigi žar 10 hundruš og jöršin Flekkuvķk eigi žrišjung ķ hvalreka įsamt višarreka og Vatnsleysa eigi tvo hluta ķ Flekkuvķkurreka sem og hvalreka. Įrin 1547-48 er jaršarinnar getiš ķ fógetareikningum lķkt og Minni-Vatnsleysu. Įriš 1515 kaupir Ögmundir įbóti Pįlsson 20 hdr. ķ Vatnsleysu fyrir 25 hdr. Įriš 1518 er Višeyjarklaustri fęrš 10 hdr ķ Vatnsleysu til višbótar. Žaš įr (1518) féll dómur um aš "heimatķund af Vatnsleysu skuli greišast heim ekki til Kįlfatjarnar." Įriš 1584 er landskuld jaršarinnar til Višeyjarklausturs 6 vęttir fiska.
Minjar um fornbżli er aš finna nįlęgt Kśagerši. Hefur žaš veriš nefnd Akurgerši. Įriš 1703 voru hjįleigur ķ byggš; Vatnsleysukot og tvęr nafnlausar hjįleigur auk einnar nafnlausrar eyšihjįleigu. "Eyšibżliš Akurgerši var lagt undir Vatnsleysu į 16. - 17. öld. Austast og nešst var Naustakot, stundum kallaš Pallakot ... Žį var noršan og ofar Nżibęr, Móabęr, Sigurjónsbęr og Jónasarbęr.” Einnig var lķtiš kot nefnd Kofinn byggt utan ķ kirkjugaršshlešsluna." segir ķ örnefnalżsingu fyrir Stóru-Vatnsleysu. Garšbęr er merktur innį tśnakort frį 1919. Einnig var kotbżli nefnt Krókur. Garšhśs er nefnt ķ bók GJ, en žaš gęti veriš sama og Garšbęr.
Ķ Jaršabókinni 1703 kemur fram aš "heišarland Vatnsleysubęja er vķšįttumikiš, nęr frį sjó til fjalla. Tśnum spillir nokkurn part vatnsįgįngur f landi ofan og jaršfast grjót sem įrlega blęs upp ķ tśninu. Engjar eru öngvar. Śthagar lķtilfjörlegir vetur og sumar.” Gušmundur B. Jónsson segir ķ bók sinni aš Vesturbęrinn hafi fariš ķ eyši, lagšist undir Austurbęinn og var rifinn um 1940.
Tekiš var hśs į Sęmundi Žóršarsyni, bónda į Stóru-Vatnsleysu. Hann lżsti kotunum, sem voru į Kottśninu austan viš bęinn. Žau eru m.a. dregin upp į tśnkortiš frį 1919; Móakot, Nżibęr, Garšbęr og Naustakot, sem jafnan var nefnt Pallakot eftir sķšasta įbśandanum. Kotin stóšu žétt saman, en Pallakot fór sķšast ķ eyši 1931.
“Vegur liggur frį bęnum og nišur aš sjįvarhśsum. Rétt viš veginn noršan megi, rśmlega [rķflega] hįlfa leiš til sjįvar, er gamall brunnur, sem var notašur žar til fyrir fįum įrum. Žetta er flęšibrunnur og nokkuš saltur.” segir ķ örnefnaskrį.
Steypt er yfir brunninn, en hann var notašur til langs tķma. Hann er fallega hlašinn.
“Rétt vestan bęjar er gamall og grunnur brunnur, sem nefndur er Fjósbrunnurinn.” segir ķ örnefnaskrį. Brunnur žessi, eša öllu heldur vatnsstęši, er ķ lęgš ķ tśninu vestan viš ķbśšarhśsiš. Sęmundur sagši aš alltaf hafi veriš sótt vatn ķ hann til aš brynna kśnum - kvölds og morgna. Svo merkilegt sem žaš hafi veriš žį virtist alltaf nęgilegt vatn ķ honum.
Örnefnaskrį segir og frį enn einum brunninum. “Į flötunum, rétt ofan žar sem kotablettirnir voru, er flęšibrunnur, vel hlašinn innan. Žó mun eitthvaš vera hruniš śr veggjum hans nś. Vatniš ķ honum var saltminna en ķ brunninum vestar ķ tśninu, sem įšur er sagt frį. Žessi brunnur var kallašur Kotbrunnur.”
Sęmundur sagši aš brunnurinn hafi jafnan veriš nefndur Pallabrunnur, eftir Palla ķ Pallakoti. Į tśnkortinu frį 1919 er teiknašur annar brunnur skammt sušaustar, en žetta svęši var allt sléttaš śt fyrir allnokkrum įrum, aš sögn Sęmundar. Kotbrunnur hefur žó fengiš aš halda sér. Hann er alveg heill og fallega hlašinn.
Sęmundur benti einnig į Stöšulbrunn, vatnsstęši ķ grónum hól, Stöšulsbrunnshól, syšst ķ tśninu. Hlašiš er ķ vatnsstęšiš og var vatn ķ žvķ er ašgętt var.
Sęmundur sagši aš tvķbżlt hafi veriš į Stóru-Vatnsleysu; Vesturbęr og Austurbęr. Sķšarnefndi bęrinn (hśsiš) stęši enn, en sjįlfur hafi hann rifiš Vesturbęinn fyrir allnokkrum įrum. Žar stóš žar sem nś er stórt hśs noršvestan viš hśsiš.
Įšur hefur letursteini, sem er ķ sunnanveršu tśninu, veriš lżst sem og įletruninni į honum. Milli hans og ķbśšarhśssins mun hafastašiš kapella fyrr į öldum. Byggt var kot upp śr henni, en vegna draugagangs lagšist žaš fljótlega af.
Sęmundur sagšist vilja leišrétta og benda į nokkur atriši varšandi örnefni meš ströndinni austast ķ S-Vatnsleysulandi. Vķkin austan laxeldisins vęri jafnan nefnd Stekkjarvķk eša jafnvel Kśageršisvķk. Vķk meš žvķ Stekkjarvķkurnafninu (Stekkjarvķkur) vęri ķ Flekkuvķkurlandi, vestan bęja, en žessi vķk hefši jafnan veriš nefnd Vatnsleysuvķk.
Bśšavķk hefši veriš sandfjara beint nešan viš laxeldiš. Starfsmenn žar hefšu tekiš sand śr fjörunni undir vatnsleišslur aš stöšinni og eftir žaš hefši sandfjaran horfiš aš mestu.
Innan (austan) viš laxeldiš vęri Steinkeravķk, en hśn dregur nafn sitt af nįttśrulegum steinkerum er myndast höfšu er fljótandi hrauniš rann žar śt ķ sjó.
Jafnan hefši vķk allnokkru austan viš Arnarklett veriš nefnd Fagravķk. Žannig vęri hśn į kortum. Arnarklettur er beint fyrir nešan grunn af hśsi, sem reist var noršan viš Reykjanesbrautina sunnan Afstapahrauns (Arnstapahrauns). Rétt innan viš hann er hin réttnefnda Fagravķk, vestan viš Lįtrin.
“Einhversstašar hér ķ Heišinni var Vatnsleysustekkur og hér er Litli-Hrafnhóll ...” segir ķ örnefnaskrį “Viš höldum okkur enn viš gamla veginn og rétt vestan gjįrinnar komum viš aš Vatnsleysustekk ķ lķtill kvos fast viš og nešan Eirķksvegar,” segir ķ Örnefnum og gönguleišum eftir SG.
Enn sést vel móta fyrir tvķskiptum stekknum sunnan undir lįgum hólnum.
Loks var litiš į Eirķksveginn svonefnda, en "hann var ein fyrsta tilraun til vegageršar į landi hér, sem žó var aldrei notuš. Vegurinn er ķ raun sżnishorn af vegagerš fyrri tķma en vegarstęšiš liggur žrįšbeint frį Akurgeršisbökkum, en žeir eru nešan og vestan viš Kśagerši, og sķšan įfram vestur yfir holt og hęšir.
Um Akurgerši lį Almenningsgatan eša hestslóšin og héšan lį ein fyrsta tilraun til vegageršar į landi hér, sem žó var aldrei notuš. Vegurinn kallast Eirķksvegur, žvķ Eirķkur fašir Įrna Kaupmanns og leikara ķ Reykjavķk var verkstjóri. Vegurinn lį upp ķ Heišina.” segir ķ örnefnaskrį.
"Eirķksvegur lį frį žeim staš sem nefndur er Akurgerši. Slóšinn var mešfram Steinkeravķk/Kśageršisvķk og įfram til vesturs inn heišina. Mešfram Kśageršisvķk liggur bķlslóši samsķša Reykjanesbraut og endar hann ķ Strandavegi. Nęstum fast frį slóša žessum mį sjį leifar Eirķksvegar fast upp viš fjörukambinn og svo til vesturs. Gatan er greinileg į grasi grónu svęši ofan viš fjörukambinn en veršur ógreinilegri žegar komiš er śt ķ meira hraunlendi noršvestar. Vegurinn er nefndur eftir verkstjóra vegageršarmannanna sem hét Eirķkur Įsmundarson frį Grjótį ķ Reykjavķk (1840-1893) ... Eirķksvegur er 3-4 m breišur og ķ honum er mikiš af grjóthnullungum. Ekkert farartęki hefur hingaš til nżtt sér “samgöngubótina” žvķ vegargeršin dagaši uppi ķ Flekkuvķkurheišinni einhvern tķman fyrir sķšustu aldamót. Almenningsvegurinn liggur svo til samsķša Eirķksvegi į žessum slóšum żmist ofan eša nešan hans og į kafla liggja allir žrķr vegirnir samsķša, Strandarvegurinn nešstur, sķšan Almenningsvegurinn en Eirķksvegurinn efstur”, er lżsingin į Eirķksvegi ķ bók SG um Örnefni og gönguleišir ķ Vatnsleysustrandarhreppi.
Sjį meira um vegi ķ Vatnsleysustrandarhreppi HÉR.
Frįbęrt vešur, sól og varmt vešur.

Heimild m.a.:
-Menningarminjar ķ Vatnsleysustrandarhreppi, Svęšisskrįning -
Sędķs Gunnarsdóttir - 2006
-Örnefni og gönguleišir ķ Vatnsleysustrandarhreppi - SG - 1995
-Örnefnalżsingar
-Įrni Óla: Strönd og vogar
-Mannlķf og mannvirki - Gušmundur B. Jónsson
-Tśnakort 1919
-JĮM 1703
-Sęmundur Žóršarson

Til baka
Vešur
Grindavķk
Mosfellsbęr
Vogar
Garšur
Grķmsnes- og Grafningshreppur
Kjósarhreppur
Kópavogur
Hafnarfjöršur
Reykjavķkurborg
Garšabęr
Reykjanesbęr
Sveitarfélagiš Ölfus
Sandgerši
Seltjarnarnesbęr
Hveragerši
Eldfjallaferšir
Fjórhjólaferšir
Antikva
Tenglar
› Įhugaveršir
› Bókasöfn
› Fróšleikur
› Leita
› Mišlar
› Minjasöfn
› Saga
› Sveitafélög
› Tengdir vefir
› Tķmi, dagur og vešur
® 2007 - Ferlir.is | Įhugafólk um Sušurnesin | @: ferlir@ferlir.is